۶۷۲- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: «عَليْكَ السَّمْعُ وَالطَّاعةُ في عُسْرِكَ ويُسْرِكَ وَمنْشَطِكَ ومَكْرهِكَ وأَثَرَةٍ عَلَيْك». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «حرفشنوی و اطاعت از امیر – در هر شرایطی- در سختی و آسانی، در خوشی و ناخوشی، و زمانی که نسبت به تو تبعیض و حقکُشی صورت میگیرد، بر تو واجب است».
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله در ادامهی احادیثی که در این باب، ذکر کرده، حدیثی بدین مضمون آورده است که: انس بن مالک رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «از امیر خود حرفشنوی و اطاعت کنید؛ گرچه بردهای حبشی و سیهفام بر شما گماشته شود – یا بر شما مسلط گردد- که سَرَش بهسان کشمش باشد».
اینجا روی سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با عربها بود؛ یعنی به آنها فرمود: اگر بردهای حبشی، نه عرب بر شما گماشته شود یا بر شما چیره گردد که پشت در پشت و از هر جهت، برده است، از او اطاعت کنید. موهای سرِ اهالی حبشه، حلقهمانند میباشد و مثل کشمش بهنظر میرسد. رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم این را برای مبالغه بیان فرمود؛ یعنی اگر چنین بردهای بر شما مسلط گردد، باید از او اطاعت کنید؛ چه در مقام والاترین مقام حکومتی باشد و چه به عنوان مسؤول یا کارگزاری منطقهای بر شما گماشته شود. در هر صورت باید از او اطاعت کنید. لذا اگر بهفرض مثال شخصی از پایینترین طبقات اجتماعی، قدرت را بهدست گیرد، بر ما واجب است که از او اطاعت کنیم؛ زیرا علت، یکیست. چون اگر از او اطاعت نکنیم، هرج و مرج و نابسامانی پدید میآید و امنیت از میان میرود و ناامنی همه جا را میگیرد. خلاصه اینکه اطاعت از والیان و فرمانراویان، واجب است؛ مگر در مواردی که به معصیت و نافرمانی از الله عزوجل دستور میدهند.
و اما حدیث ابوهریره رضي الله عنه؛ در این حدیث آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «حرفشنوی و اطاعت از امیر – در هر شرایطی- در سختی و آسانی، در خوشی و ناخوشی، و زمانی که نسبت به تو تبعیض و حقکُشی صورت میگیرد، بر تو واجب است».
منظور از خوشی و ناخوشی، اینست که اگر فرمانی به تو بدهند که مطابق میلِ تو باشد یا نباشد، باید اطاعت کنی؛ همچنین فرقی نمیکند که اجرای آن سخت باشد یا آسان. در هر صورت، اطاعت واجب است؛ مگر در مواردی که به معصیت و نافرمانی از الله عزوجل دستور دهند. پس اگر ثروتمند هستی، نباید به بهانهی ثروتی که داری از فرمان حاکم سرپیچی نمایی و اگر فقیر هستی، نگو: مرا با حکام چهکار؟ آنها ثروتمند هستند و من، فقیرم. لذا اگر حکام از بهترین امکانات برخوردار باشند، در کاخ زندگی کنند و سوارِ بهترین ماشینها شوند و لباسهای شیک و زیبایی بپوشند و ما از چنین امکاناتی برخوردار نباشیم، باز هم وظیفه داریم از آنها اطاعت کنیم؛ نباید بگوییم: چرا از اینها اطاعت کنم که بهترین زندگی را دارند و من، خانهای گِلی هم برای سکونت ندارم. چنین رویکردی بر ما حرام است؛ بلکه باید از آنها اطاعت کنیم. زیرا آنها موقعیت و وظیفهی خود را دارند و ما، وظایف خود را داریم؛ ما باید اطاعت کنیم و آنها باید خیرخواه ما باشند و مطابق رهنمود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر ما حکم برانند.
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به انصار رضي الله عنهم فرمود: «إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدي أَثَرَةً فاصْبِرُوا حَتَّى تلقَوْنِي علَى الْحوْضِ».([۲]) يعني: «پس از من، تبعيض و حقکُشی خواهید دید؛ پس صبر كنيد تا مرا در كنار حوض ملاقات نماييد». این را هزار و چهارصد سالِ قبل به انصار رضي الله عنهم فرمود. گویا از همان زمان، حکام حقوق مردم را ادا نمیکردهاند. لذا بنا بر فرمودهی رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم، تبعیضها و حقکُشیهایی که حکام انجام میدهند، مانع از این نیست که مردم از آنها اطاعت نکنند؛ بلکه اطاعت از آنها در هر شرایطی واجب است؛ جز در مواردی که به معصیت و نافرمانی از الله عزوجل دستور دهند.