۶۳۶- وعن جابرٍ رضي الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم قال: «إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُم إِلیَّ وَأَقْرَبِكُمْ مِنِّي مَجلسًا يَومَ القِيَامَةِ، أَحَاسِنَكُم أَخلاقًا. وإِنَّ أَبغَضَكُم إِلیَّ وَأَبْعَدَكُم مِنِّي يومَ الْقِيامةِ، الثَّرْثَارُونَ والمُتَشَدِّقُونَ وَالمُتَفَيْهِقُونَ». قالوا: يا رسول اللَّه! قَدْ عَلِمْنَا الثَّرْثَارُونَ وَالمُتَشَدِّقُون، فَمَا المُتَفيْهِقُون؟ قال: «المُتَكَبِّروُنَ». [ترمذي روایتش کرده و گفته است: حديثی حسن میباشد.]([۱])
ترجمه: جابر رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «جزو محبوبترین افراد نزد من و نزدیکترینشان به من در قیامت از نظر مجلس، کسانی هستند که خوشاخلاقترند؛ و مبغوضترین شما نزد من و دورترین شما از من در قیامت، افرادِ پُرحرف (ورّاج) و لافزنی هستند که با دهانِ پُر و ژستِ افراد سخنور سخن میگویند و نیز مُتَفَیهقان». گفتند: ای رسولخدا! افراد پُرحرف و لافزن را میشناسیم؛ اما مُتَفَیهقان چه کسانی هستند؟ فرمود: «متکبران».
[ترمذی، از عبدالله بن مبارک رَحِمَهُالله در توضیح خوشخُلقی روایت کرده است: خوشخُلقی (اخلاق نیکو) عبارت است از: گشادهرویی، نیکی کردن به دیگران و خودداری از اذیت و آزار آنان.]
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله چند حدیث دربارهی خوشخلقی و اخلاق نیکو ذکر کرده است؛ از جمله حدیثی بدین مضمون که هر کس خوشاخلاقتر باشد، به رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم نزدیکتر است. لذا هرچه خوشاخلاقتر باشید، به الله و پیامبرش نزدیکتر خواهید بود و افرادِ پُرحرف و لافزنی که هنگام حرف زدن، ژست آدمهای سخنور را به خود میگیرند و همچنین افراد متکبر، بیشترین فاصله را با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دارند و از ایشان دورَند.
افرادِ پُرحرف، انسانهای ورّاجی هستند که در هر مجلسی مینشینند، رشتهی سخن را بهدست میگیرند و به دیگران، اجازهی حرف زدن نمیدهند! گویا کسی جز آنها در مجلس نیست. بدون شک این، نوعی تکبر و خودبزرگبینیست.
البته اگر حاضرانِ جلسه، خود رشتهی سخن را به او داده و از او درخواست پند و نصیحت کرده باشند، ایرادی ندارد که متکلم وحده باشد؛ اما خیلی زشت است که در یک نشستِ عادی، به تنهایی و پشت سرِ هم سخن بگویید و به دیگران اجازهی حرف زدن ندهید؛ بدینسان که اگر کسی حرفی برای گفتن داشته باشد، از ترسِ اینکه سخن شما را قطع کند، هیچ نگوید!
همچنین افرادِ لافزنی که هنگام سخن گفتن، خود را فصیح و سخنور نشان میدهند، از رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فاصله دارند؛ مانندِ کسانی که لفظِ قلم سخن میگویند و هدفشان، خودنماییست! سخن بدینشکل در جمعی که زبان فصیح یا لفظ قلم نمیدانند، چه معنایی دارد؟ اگر در جمع دانشجویان یا طلاب علم سخن میگویید، خوب است با زبان شیوا حرف بزنید تا آنها نیز به همین شکل عادت کنند؛ اما با تودهی مردم به زبان خودشان، یعنی با گویش و لهجهای که دارند، سخن بگویید و از بهکار بردن واژههای قلمبهسلمبه بپرهیزید؛ وگرنه، استفاده از چنین کلماتی، یعنی با دهان پر حرف زدن، یعنی ژست آدمهای سخنور را به خود گرفتن!
و سومین دسته از کسانی که با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فاصله دارند، افرادِ مغرور و متکبر هستند؛ متکبر به کسی گفته میشود که سر و گردنش را در برابر مردم بالا میگیرد و وقتی راه میرود، گویا کسی جز خود را نمیبیند! این، اخلاقی بس زشت و نکوهیده است و انسان باید از آن دوری نماید؛ زیرا هر انسانی باید حد و اندازهی خود را بداند. اگر ثروتی دارد یا الله عزوجل به او علم و موقعیتی بخشیده است، دلیلی ندارد که تکبر ورزد؛ بلکه باید متواضع و فروتن باشد. چراکه تواضع و فروتنی پسندیده است، اما تواضعِ چنین کسانی به مراتب بهتر و افضل میباشد. از اینرو در حدیث آمده است: فقیر متکبر، جزو سه نفر یا سه گروهیست که الله روز قیامت با آنها سخن نمیگوید، آنها را پاکیزه نمیگرداند و به آنها نظر نمیکند و عذاب دردناکی در انتظار اینهاست. زیرا فقیر چه انگیزهای برای کبر و غرور دارد؟ اگر اینها که علم، ثروت یا قدرتی دارند، متواضع باشند، تواضعشان ارزش بیشتری نسبت به تواضع و فروتنیِ دیگران دارد. لذا هرچه برخورداریهای انسان بیشتر است، باید بیشتر شکر بگزارد و در برابر حق و نسبت به خلق، تواضع و فروتنی بیشتری داشته باشد. الله متعال ما را به اخلاق و رفتار نیکو آراسته سازد و ما و همهی مسلمانان را از اخلاق و رفتار زشت، دور بگرداند؛ بهیقین او بخشندهی بزرگوار است.
([۱]) صحیح الجامع، ش: ۲۲۰۱؛ السلسلة الصحيحة، ش: ۷۹۱؛ و صحیح الترمذی از آلبانی رَحِمَهُالله، ش: ۱۶۴۲.