۴۶۵- وعنهُ عَنْ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم قال: «يَتْبَعُ الْمَيِّتَ ثَلاثَةٌ: أَهْلُهُ وَمالُهُ وَعَمَلُه: فَيَرْجِعُ اثْنَان وَيَبْقَى وَاحد: يَرْجِعُ أَهْلُهُ وَمَالُهُ وَيَبْقَى عَمَلُهُ». [متفق عليه]([۱])
ترجمه: انس رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «سه چیز، مرده را همراهی میکند: خانواده، و مال و عمل او. دو تا از اینها بازمیگردند و یکی با او میماند: خانواده و مالش برمیگردند و عملش با او میماند».
([۱]) صحیح بخاری، ش: ۶۵۱۴؛ صحیح مسلم، ش: ۲۹۶۰. [این حدیث پیشتر به شمارهی ۱۰۶ ذکر شده است.]
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله احادیثی دربارهی زهد و بیعلاقگی به دنیا ذکر کرده است که نشان میدهد زندگی و خوشی واقعی، زندگی آخرت است. از جمله این حدیث که انس بن مالک رضي الله عنه میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «یا الله! بهیقین فقط زندگی آخرت، زندگیست (نه دنیا)». یعنی زندگی خوش، راحت و ماندگار، زندگی آخرت است و زندگی دنیا هرچه خوش و راحت باشد، سرانجام، پایان مییابد و رو به فناست و چنانچه اعمال نیک و شایسته با آن همراهی نکند، سراسر زیان است. از اینرو مؤلف رَحِمَهُالله حدیثی بدین مضمون ذکر کرده که: «روز قیامت، آسودهترین و برخوردارترین فرد دنیا را از میان دوزخیان میآورند»؛ یعنی کسی که جسمی سالم داشته و از لباس، همسر، مسکن، سواری و امکانات خوبی برخوردار بوده است. «و او را یک بار در دوزخ غوطه میدهند؛ آنگاه به او گفته میشود: ای فرزندِ آدم! آیا هرگز خوشی و خیری دیدهای؟ آیا هرگز نعمتی به تو رسیده است؟ و او میگوید: ای پروردگار من! به الله سوگند، خیر». او، با اینکه فقط یک بار در دوزخ غوطه میخورد، ولی همهی این نعمتها را از یاد میبرد؛ پس کسی که برای همیشه در دوزخ میماند، چه وضعیتی خواهد داشت؟! پناه بر الله.
مؤلف رَحِمَهُالله همچنین حدیثی از جابر رضي الله عنه ذکر کرده که در آن آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در بازار بزغاله مردهای دید که گوشهای کوچک و بریدهای داشت. آن را بالا گرفت، گوشَش را گرفت و فرمود: «کدامیک از شما دوست دارد این بزغاله به یک درهم از او باشد؟» گفتند: آن را به مُفت هم نمیخواهیم؛ میخواهیم چهکارش کنیم؟ سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «آیا دوست دارید مالِ شما باشد؟» گفتند: به الله سوگند، اگر زنده بود، معیوب (و بیارزش) بود؛ چه رسد به اینکه مرده است! آنگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «به الله سوگند، دنیا نزد الله از این مردار نیز نزد شما، بیارزشتر و پستتر است».
یک بزغالهی خُردگوش یا گوشبریده که مرده است، هیچ ارزشی ندارد؛ و دنیا از این هم نزد الله متعال، بیارزشتر است. پس دنیا، خیلی پست و بیارزش میباشد؛ ولی اگر کسی در دنیا کار نیک و شایسته انجام دهد، آن را مزرعهی آخرت خویش ساخته است و به سعادت دنیا و آخرت دست مییابد. اما اگر کسی، غفلت و سهلانگاری نماید و تنبلی کند و اوقاتش بدون عمل، سپری شود، در دنیا و آخرت زیان میبیند. همانگونه که الله متعال میفرماید:
﴿قُلۡ إِنَّ ٱلۡخَٰسِرِينَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَأَهۡلِيهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ أَلَا ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡخُسۡرَانُ ٱلۡمُبِينُ ١٥﴾ [الزمر: ١٥]
بگو: زیانکاران، کسانی هستند که روز قیامت به خود و خانوادهی خویش زیان میزنند. هان! این، همان زیان آشکار است.
و میفرماید:
﴿وَٱلۡعَصۡرِ ١ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ ٢ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ ٣﴾ [العصر: ١، ٤]
سوگند به روزگار که بیگمان انسانها در زیان هستند؛ مگر کسانی که ایمان بیاورند و کارهای شایسته انجام دهند و یکدیگر را به حق (توحید) و شکیبایی سفارش کنند.
همهی انسانها زیانکارند، مگر کسانی که دارای این چهار ویژگی باشند: ایمان بیاورند، کارهای نیک انجام دهند، یکدیگر را به حق (توحید) سفارش کنند و یکدیگر را به صبر و شکیبایی توصیه نمایند. الله متعال، ما و مسلمانان را جزو اینها قرار دهد.