۲۷- وَعَنْ أبي سَعيدٍ، سعد بْن مَالِك بْن سِنَانٍ الخُدْرِيِّ رضي الله عنهما أَنَّ نَاساً مِنَ الأنصَارِ سَأَلُوا رَسُولَالله صلی الله علیه و آله و سلم فأَعْطاهُم، ثُمَّ سَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُم، حَتَّى نَفِد مَا عِنْدَه، فَقَالَ لَهُمْ حِينَ أَنَفَقَ كُلَّ شَيْءٍ بِيَدِه: «مَا يَكُنْ مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ أدَّخِرَهُ عَنْكُم، وَمَنْ يسْتعْفِفْ يُعِفَّهُ الله وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ الله، وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللهُ. وَمَا أُعْطِىَ أَحَدٌ عَطَاءً خَيْراً وَأَوْسَعَ مِنَ الصَّبْرِ». [متّفَق عليه]([۱])
ترجمه: ابوسعید، سعد بن مالک بن سنان خدری رضي الله عنه میگوید: برخي از انصار، از رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم چيزي درخواست كردند. رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم آنچه را خواسته بودند، به آنان بخشید. دوباره از او طلب كردند و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز آنچه را خواسته بودند، به آنها عطا فرمود تا اينكه هرچه داشت، تمام شد. آنگاه که همه چیز را بهدست خود انفاق کرد، به آنها فرمود: «آنچه نزد من باشد، ذخيرهاش نمیکنم و آن را از شما دریغ نمیدارم؛ ولي هركس پاکدامنی پیشه کند، الله، او را پاکدامن میگرداند و هركس، (از دیگران) بينيازي بجوید، الله او را بينياز ميسازد. و هركس صبر و شکیبایی ورزد، الله به او صبر میدهد. و نعمتي بهتر و فراختر از صبر، به هیچکس عنايت نشده است».
شرح
از اخلاق کریمانهی رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم بود که اگر چیزی از او درخواست میکردند و نزد یافت میشد، حتماً آن را میبخشید. هیچگاه اتفاق نیفتاد که کسی چیزی از رسولخدا صلی الله علیه و آله و سلم درخواست نماید و آن بزرگوار، به او عطا نکند؛ بلکه بهگونهای بذل و بخشش میکرد که هیچ، از فقر نمیترسید و خود، زندگی فقیرانهای داشت؛ حتی گاهی اوقات از گرسنگی، سنگ به شکمش میبست. آری! پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم شجاعترین و بخشندهترین مردم بود.
وقتی بذل و بخشش کرد و آنچه داشت، تمام شد، فرمود: «آنچه نزد من باشد، ذخيرهاش نمیکنم و آن را از شما دریغ نمیدارم»؛ یعنی: امکان ندارد که چیزی داشته باشم و آن را از شما دریغ کنم. سپس رسولخدا صلی الله علیه و آله و سلم به پاکدامنی، بینیازی از مردم و صبر و شکیبایی تشویق نمود و فرمود: «وَمَنْ يسْتعْفِفْ يُعِفَّهُ الله وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ الله، وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللهُ». در حقیقت، به سه کار مهم تشویق کرد:
اول: «وَمَنْ يسْتعْفِفْ يُعِفَّهُ الله»؛ یعنی: هرکس نسبت به زنانی که خداوند عزوجل بر او حرام کرده است، پاکدامنی پیشه کند، خداوند او را پاکدامن میگرداند. هرکس عفت و پاکدامنی اختیار کند، خداوند عزوجل او و خانوادهاش را از حرام، مصون میدارد.
دوم: «وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ الله»: هرکس به آنچه که مردم دارند، چشم ندوزد و فقط امیدش به الله و لطف و نعمت او باشد، الله عزوجل او را از مردم، بینیاز میسازد و برعکس، هرکس به آنچه مردم دارند، چشم بدوزد، قلبش فقیر و نیازمند میماند و هیچگاه بینیاز نمیشود و احساس بینیازی نمیکند. غنا و بی نیازی واقعی، غنای قلب است؛ وقتی انسان از اموال مردم احساس بینیازی کند، خداوند عزوجل او را از مردم بینیاز میکند و عزت نفسش را حفظ میفرماید.
سوم: «وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللهُ»: کسی که صبر و شکیبایی در پیش بگیرد، الله به او صبر میدهد. بنابراین اگر از آنچه که الله حرام کرده است، خودداری کنی و بر فقر و نیاز خود، شکیبایی ورزی و عزت نفس خویش را حفظ نمایی و دست نیاز به سوی مردم دراز نکنی، الله متعال به تو صبر میدهد. شاهد مؤلف، همین بخش حدیث بوده که آن را در باب صبر آورده است. سپس رسولخدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «وَمَا أُعْطِىَ أَحَدٌ عَطَاءً خَيْراً وَأَوْسَعَ مِنَ الصَّبْرِ»؛ یعنی: بزرگترین منتی که الله در زمینهی روزی دادن بر بندهاش مینهد، این است که به او صبر و شکیبایی عنایت میکند؛ زیرا اگر انسان صبور و شکیبا باشد، تحمل هر چیزی را خواهد داشت؛ اگر مصیبتی به او برسد، صبر میکند و اگر شیطان او را در معرض گناه قرار دهد، در برابر گناه، پایداری مینماید و اگر شیطان او را از انجام فرمان الهی باز دارد، استقامت میورزد. بدینسان صبر، بهترین و فراخترین نعمتیست که الله به انسان میدهد؛ از اینرو اگر کسی اذیت و آزاری به انسان شکیبا برساند و یا سخن نیشداری به او بگوید، میبینیم که آرام و بیخیال است و خشمگین نمیشود؛ زیرا در برابر امتحان الهی، شکیباست و قلبی مطمئن و درونی آرام دارد. به همین سبب رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «نعمتي بهتر و فراختر از صبر، به هیچکس عنايت نشده است».