۲۱۲- وعن أَبيموسى رضي الله عنه قال: قال رسولُاللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: «إِنَّ الله لَيُمْلِي لِلظَّالِمِ فَإِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْه»، ثُمَّ قَرَا: ﴿وَكَذَٰلِكَ أَخۡذُ رَبِّكَ إِذَآ أَخَذَ ٱلۡقُرَىٰ وَهِيَ ظَٰلِمَةٌۚ إِنَّ أَخۡذَهُۥٓ أَلِيمٞ شَدِيدٌ ١٠٢﴾ [متفق علیه]([۱])
ترجمه: ابوموسی رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «الله به ظالم مهلت میدهد و چون او را بگیرد، رهایش نمیکند». سپس این آیه را قرائت فرمود:
﴿وَكَذَٰلِكَ أَخۡذُ رَبِّكَ إِذَآ أَخَذَ ٱلۡقُرَىٰ وَهِيَ ظَٰلِمَةٌۚ إِنَّ أَخۡذَهُۥٓ أَلِيمٞ شَدِيدٌ ١٠٢﴾
[هود: ١٠٢]
مؤاخذهی پروردگارت به هنگام ویران کردن دیار ستمکاران، اینچنین است. بهراستی مجازات پروردگار، دردناک و شدید است.
شرح
مؤلف از عائشه رضي الله عنها نقل کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «کسی که یک وجب از زمین را بهناحق تصاحب کند، روز قیامت، همین یک وجب از هفت زمین، به دور گردنش پیچیده میشود». این حدیث، بیانگر یکی از انواع ظلم و ستم، یعنی غصب زمین است و یکی از بزرگترین گناهان بهشمار میرود؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «لَعَنَ الله مَنْ غَيَّرَ مَنَار الْأَرْض»؛([۲]) یعنی: «لعنت الله بر کسی باد که نشانههای زمین را تغییر میدهد». منظور از نشانههای زمین، علامتهاییست که برای تعیین حدود اراضی نصب میکنند. اگر کسی، این علامتها را تغییر دهد تا زمینی را که خارج از محدودهی زمینهای اوست، تصاحب کند، از رحمت الله، دور میباشد؛ زیرا رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم چنین کسی را نفرین کرده است.
البته این کارِ حرام، مجازات دیگری نیز دارد؛ چنانکه در حدیث عایشه رضي الله عنها آمده است: «کسی که یک وجب از زمین را بهناحق تصاحب کند، روز قیامت، همین یک وجب از هفت زمین، به دور گردنش پیچیده میشود». بنابراین درمییابیم که زمین، هفت طبقه دارد؛ همانطور که الله عزوجل در قرآن کریم بدین نکته اشاره فرموده است:
﴿ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ وَمِنَ ٱلۡأَرۡضِ مِثۡلَهُنَّ﴾ [الطلاق : ١٢]
الله، ذاتی است که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز همانند آنها را خلق کرد.
منظور از همانند بودن آسمانها وزمین، این نیست که آفرینش و بزرگی زمین، همانند آفرینش و بزرگی آسمانهاست؛ زیرا آسمانها از زمین، خیلی بزرگترند. لذا منظور، همانند بودن زمین و آسمانها، در تعداد است. الله متعال میفرماید:
﴿وَٱلسَّمَآءَ بَنَيۡنَٰهَا بِأَيۡيْدٖ﴾ [الذاريات: ٤٧]
و آسمان را با توان و نیرو بنا نهادیم.
همچنین میفرماید:
﴿وَبَنَيۡنَا فَوۡقَكُمۡ سَبۡعٗا شِدَادٗا ١٢﴾ [النبأ: ١٢]
و بر فرازتان هفت آسمان استوار بنا کردیم.
بنابراین، «کسی که یک وجب از زمین را بهناحق تصاحب کند، روز قیامت، همین یک وجب از هفت زمین، به دور گردنش پیچیده میشود» و بدینسان در انظار عمومی رسوا میگردد. اینکه رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم، «یک وجب» را قید فرمود، بدین معان نیست که حتماً زمین غصبی باید یک وجب باشد تا روز قیامت به همین اندازه از هفت زمین به دورِ گردنش پیچیده شود؛ خیر، بلکه این قید، برای مبالغه است و این مفهوم را میرساند که اگر کسی، مقدار اندکی از زمینی را بهناحق تصاحب کند، به چنین عذابی گرفتار خواهد شد.
از این حدیث، چنین برداشت میشود که هفت طبقهی یک قطعه از زمین، به مالکِ آن تعلق دارد؛ یعنی کسی، حق ندارد زیرِ زمین دیگران، تونلی حفر کند. به عنوان مثال: شما زمینی به مساحت نُه متر مربع دارید که در میان زمین همسایهی شما قرار گرفته است؛ همسایهی شما حق ندارد برای متصل کردن زمینهای خود به یکدیگر، از مسیری که از زیرِ زمین شما میگذرد، تونل حفر کند. فضای بالای زمین نیز به مالک آن، تعلق دارد؛ از اینرو بنای سقف یا سایهبان و امثال آن در زمین دیگران، به معنای غصب زمین آنها، و نارواست.
علما گفتهاند: اگر همسایهی شما درختی داشته باشد و شاخههایش بلند گردد و وارد زمین شما شود، صاحبِ درخت، باید شاخهها را به سمت زمین خود ببرد؛ و اگر امکان چنین کاری وجود نداشت، شما میتوانید شاخههایی را که وارد زمین شما شده، قطع کنید و این به شما بستگی دارد که این شاخهها را قطع کنید یا شاخهها را به همان حال، بگذارید؛ زیرا فضای بالای هر زمینی، به مالکِ آن تعلق دارد.
در حدیث ابوموسی اشعری رضي الله عنه آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «الله به ظالم مهلت میدهد و چون او را بگیرد، رهایش نمیکند»؛ یعنی الله متعال به ستمکار مهلت میدهد تا همچنان به ظلم و ستم خود ادامه دهد و در مجازاتش تعجیل نمیکند. این، خود مقدمهای برای افزایش عذاب یا مجازات چنین بندهایست که به آن «استدراج» میگویند. یعنی الله متعال، بهتدریج و بهگونهای که درک نمیکنند، آنان را به عذاب خویش گرفتار میسازد و چون آنها را به عذاب خود گرفتار نماید، دیگر، رهایشان نمیکند؛ و بهراستی عذاب الاهی، سخت و شدید است. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این آیه را قرائت فرمود:
﴿وَكَذَٰلِكَ أَخۡذُ رَبِّكَ إِذَآ أَخَذَ ٱلۡقُرَىٰ وَهِيَ ظَٰلِمَةٌۚ إِنَّ أَخۡذَهُۥٓ أَلِيمٞ شَدِيدٌ ١٠٢﴾
[هود: ١٠٢]
مؤاخذهی پروردگارت به هنگام ویران کردن دیار ستمکاران، اینچنین است. بهراستی مجازات پروردگار، دردناک و شدید است.
لذا هیچ ستمکاری نباید به خود و به فرصتی که الله به او میدهد، مغرور و فریفته شود؛ زیرا این مهلت، مصیبتیست که بر مصایب وی افزوده میشود؛ چراکه اگر ستمکار، خیلی زود به نتیجهی ظلم خود برسد و پیآمد ستمش را ببیند، چهبسا دست از ظلم و ستم میکشد؛ ولی وقتی مهلت مییابد، جسورتر و گستاختر میشود و بیشتر، ستم میکند و کارنامهی بدیهایش را سنگینتر میسازد و از اینرو مجازاتش، سنگینتر خواهد بود. دعا کنید که الله متعال به ما توفیق دهد تا از نشانههایش پند بگیریم و همهی ما را از ستم کردن به خویشتن و دیگران، در حفظ و پناهِ خویش قرار دهد؛ بهیقین، الله، بخشندهی بزرگوار است.