۱۲۱- الثَّالثُ عنْهُ قال: قال النَّبيُّ صلی الله علیه و آله و سلم: «عُرِضَتْ عَلَيَّ أعْمالُ أُمَّتي حسَنُهَا وسيِّئُهَا فوجَدْتُ في مَحاسِنِ أعْمالِهَا الأذَى يُماطُ عن الطَّرِيق، وَوجَدْتُ في مَساوَىءِ أعْمالِها النُّخَاعَةُ تَكُونُ فِي المَسْجِدِ لاَ تُدْفَنُ». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوذر رضي الله عنه میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اعمال نیک و بدِ امتم به من نشان داده شد؛ دیدم که برداشتن خار و خاشاک (و دیگر چیزهای آزاردهنده) از سر راهها، جزو اعمال نیک امتم میباشد و آب دهان که در مسجد میاندازند و زیر خاک نمیکنند، جزو اعمال بدشان است».
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله، حدیثی از ابوذر رضي الله عنه نقل کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «اعمال نیک و بدِ امتم به من نشان داده شد»؛ یعنی الله متعال، اعمال نیک و بد امت را برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیان نمود؛ زیرا الله عزوجل ذاتیست که حلال یا حرام و یا واجب میگرداند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برداشتن هر چیز آزاردهندهای- مانند خار، چوب، سنگ، شیشه و امثال آن- را از سرِ راه عابران، جزو نیکیهای این امت برشمرده و فرموده است: «الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ شُعْبَةً أَعْلاهَا قَوْلُ لا إلَهَ إلاَّ اللَّهُ، وَأَدْنَاهَا إمَاطَةُ الأَذَى عَنْ الطَّرِيقِ وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنْ الإِيمَانِ»؛([۲]) یعنی: «ایمان، هفتاد و اندی بخش دارد که برترینش، گفتن لاالهالاالله؛ و پایینترین بخشِ ایمان، برداشتن خار و خاشاک (و هر چیز آزاردهندهای) از سرِ راه است و شرم و حیا، بخشی از ایمان بهشمار میرود»؛ لذا هر چیز آزاردهندهای، در راه یا محل عبور مردم دیدید، بردارید که این کار، یک نیکی برای شما محسوب میشود و خصلتی ایمانی و یکی از شعبههای آن است. بر عکس، انداختن هر چیز آزاردهندهای در راهها و محل رفت و آمد مردم، کار بسیار زشت و نارواییست؛ لذا کسانی که پوست خربزه، موز، پرتقال و امثال آن را در کوچه و بازار و محل رفت و آمد مردم میاندازند و باعث اذیت و آزار آنها میشوند، گنهکارند. الله جل جلاله میفرماید:
﴿وَٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ بِغَيۡرِ مَا ٱكۡتَسَبُواْ فَقَدِ ٱحۡتَمَلُواْ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا ٥٨﴾ [الأحزاب: ٥٨]
و آنان که مردان و زنان مؤمن را بیآنکه مرتکب گناهی شده باشند، میآزارند، بدون تردید تهمت و گناه آشکاری بر دوش کشیدهاند.
علما گفتهاند: اگر حیوان و یا انسانی از روی آن عبور کند و بلغزد و در اثر افتادن به زمین دچار شکستگی شود، کسی مسؤول است که پوست میوهها و امثال آن را در محل رفت و آمد مردم انداخته است و باید دیه و هزینههای ناشی از چنین آسیبهایی را بپردازد. همچنین رها کردن یا ریختن آب و فاضلاب در کوچه و بازار، درست نیست و باعث اذیت و آزار مردم و آلوده شدن لباسهایشان میشود و گاه آسفالت کوچه و خیابان را خراب میکند. متأسفانه برخی از مسلمانان بهرغم وجود چنین نکات مهمی در آموزههای اسلامی، به چنین مسایلی اهمیت نمیدهند و چنین مسایلی را ناچیز و بیاهمیت میپندارند و خردهشیشه، سنگ، چوب، زباله و سایر چیزهای آزاردهنده را بیپروا در کوچه و خیابان میریزند!
به هر حال، کار بسیار پسندیدهایست که چنین چیزهایی را از سر راه مردم برداریم؛ زیرا این کار، صدقه و رفتار بسیار نیکیست. سپس رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «و دیدم آب دهان که در مسجد میاندازند و زیر خاک نمیکنند، جزو اعمال بدشان است». مسجد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرش نداشت و با شن و ماسه فرش شده بود. بر خلاف مساجد امروزی که فرش دارند. انداختن آب دهان یا خلط سینه در مسجد، حرام میباشد؛ زیرا رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «البُصاقُ في المَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهَا دَفْنُهَا»؛([۳]) یعنی: «انداختن آب دهان در مسجد، گناه است و کفارهاش، پوشاندن آن با خاک میباشد». به عبارت دیگر اگر کسی مرتکب چنین گناهی شد و آب دهانش را در مسجد انداخت، کفارهاش این است که آن را با خاک بپوشاند؛ البته اینک که مساجد، فرش دارند، باید آن را با دستمال، پاک و تمیز کند.
وقتی انداختن آب دهان در مسجد، چنین حکمی دارد، پس کسانی که کفش خود را داخل مسجد میبرند و هیچ دقت نمیکنند که مبادا آلودگی یا نجاست کفش آنها داخل مسجد بیفتد، مرتکب چه گناهی میشوند! گاه دیده میشود که برخی از مردم، دستمال چرکین و آلوده به آب بینی را روی صحن مسجد میاندازند. این کار تهوعآور و بسیار زشتیست؛ حال اگر کسی آن را داخل مسجد بیندازد، چه همه زشت و ناپسند است! لذا سعی کنیم اسباب اذیت و آزار دیگران را فراهم نکنیم.
([۲]) صحیح بخاری، ش: ۸؛ و مسلم، ش: ۵۱ بهنقل از ابوهریره رضي الله عنه.
([۳]) صحیح بخاری، ش: ۳۹۸؛ و صحیح مسلم، ش: ۸۵۷ بهنقل از انس رضي الله عنه.