۱۱۹۴- وعن أَبي هريرةَ رضي الله عنه قالَ: قَالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم: «إِذَا قَامَ أحَدُكُمْ مِنَ اللَّيْلِ، فَاسْتَعْجَمَ القُرْآنَ عَلَى لِسَانِهِ، فَلَمْ يَدْرِ مَا يَقُولُ، فَلْيَضْطَجِع». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوهريره رضي الله عنه ميگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هرگاه یکی از شما شبهنگام برخاست و – بهخاطرِ خوابآلودگی- خواندن قرآن بر زبانش دشوار بود و نمیفهمید که چه میخوانَد، باید بخوابد».
شرح
این، باقیماندهی احادیثیست که مؤلف در باب فضیلت شبزندهداری و قیامِ شب آورده است؛ این احادیث بیانگر چند نکته میباشد: نخست اینکه اگر انسان نماز شبش را از دست داد، در روز قضایِ آنرا بخواند؛ البته بدون اینکه وتر بگزارد؛ زیرا نماز وتر، پایانبخش نماز شب است و در این حالت، شب به پایان رسیده است. همانگونه که عایشه رضي الله عنها میگوید: «وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به سبب بیماری یا به هر علت دیگری مانند غلبهی خواب، از نماز شب بازمیماند، در روز، دوازده رکعت میخواند»؛ زیرا رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به ادای یازده رکعت در هر شب، پایبند بود. از اینرو در روز برای جبران، یک رکعت بیشتر میخواند. بنابراین اگر انسان به خواندنِ سه رکعت در شب عادت داشته است، برای جبران، در روز باید چهار رکعت بخواند و اگر به پنج رکعت نماز شب پایبندی بوده است، قضای آن را شش رکعت بخواند و به همین ترتیب تا آخِر. اما قضایِ نماز شبش را چه زمانی بخوانَد؟
پاسخ: پس از بالا آمدن خورشید بهاندازهی یک نیزه تا زوال آفتاب. به دلیل این فرمودهی کلی و عمومیِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود: «مَنْ نَامَ عَنْ صَلاةٍ أَوْ نَسِيَهَا فَلْيُصَلِّهَا إذَا ذَكَرَهَا».([۲]) یعنی: «هرکس، از نمازی خواب ماند یا آن را فراموش کرد، هرگاه بهیادش آمد، آنرا بخواند».
یکی دیگر از نکات مورد تأکید در احادیثی که مؤلف در این بخش ذکر کرده، این است که اگر کسی نماز میخواند و خوابش گرفت، دیگر نباید به نماز شبش ادامه دهد؛ بلکه باید بخوابد تا خواب از سرش برود. زیرا چهبسا کسی که در حالت خوابآلودگی نماز بخواند، نداند که چه میگوید و بهجای استغفار، خودش را نفرین کند. همچنین اگر کسی شبهنگام برخاست و – بهخاطرِ خوابآلودگی- خواندن قرآن بر زبانش دشوار بود و نمیتوانست آنرا بهخوبی و با ادای درستِ حروف بخواند، و نیز نمیفهمید که چه میخوانَد، باید بخوابد. لذا اگر به ادای نماز شب عادت دارید، در صورتیکه خواب بر شما غلبه کند، دیگر خود را به زحمت نیندازید؛ بلکه استراحت کنید تا خواب از سرتان برود و سپس قیام شب را از سر بگیرید؛ اما اگر فجر طلوع کرد و شما نماز شب نخواندید، در روز جبرانش کنید و قضای آنرا بهصورت زوج بخوانید؛ یعنی یک رکعت بر تعداد رکعتهایی که در شب میخواندهاید، بیفزایید.
این احاديث همچنین نشان میدهد که اگر انسان همسری دارد، شایسته است که وقتی برای نماز شب برمیخیزد، او را نیز بیدار کند. از اینرو رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم پس از اینکه نماز شبش را بهجا میآورد و تنها نماز وترش باقی میماند، عایشه رضي الله عنها را بیدار میکرد تا وتر بگزارد. لذا واجب نیست که حتماً خانوادهی خود را بیدار کنید و چهبسا خانوادهات بهاندازهی تو، آمادگی جسمی و روحی نداشته باشند. پس همینکه از خواب برخاستی، بیدارشان نکن؛ ولی آنان را در پایان شب از یاد مبر؛ بلکه همانگونه که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همسرش را بیدار میکرد، تو نیز خانوادهی خود را بیدار کن تا برخیزند و لااقل نماز وتر را بخوانند یا یک رکعت بگزارند. از الله متعال میخواهیم که ما را جزو کسانی قرار دهد که شبها به عبادت میایستند و روزها روزه میگیرند و پروردگارشان را آنگونه که باید، عبادت میکنند.
([۱]) صحیح مسلم، ش: ۷۴۶. [این حدیث پیشتر بهشمارهی ۱۵۹ آمده است. (مترجم)]
([۲]) صحیح بخاری، ش: ۵۶۲؛ و صحیح مسلم، ش: ۱۱۰۲ بهنقل از انس بن مالک رضي الله عنه.