۱۱۸۸- وعن عائشةَ رضي الله عنها قالَت: كَانَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ افْتَتَحَ صَلاَتَهُ بِرَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ. [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: عایشه رضي الله عنها میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم هرگاه در شب – برای نماز- برمیخاست، نمازش را با دو رکعتِ کوتاه آغاز میکرد.
شرح
اینها احادیثیست که امام نووی، در ادامهی باب فضیلتِ نماز شب آورده است؛ از جمله حدیثی بدین مضمون که از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سؤال شد: کدامین نماز برتر است؟ فرمود: «قنوت طولانی»؛ یعنی نمازی که خاشعانه و طولانی باشد. علما رحمهمالله اختلاف نظر دارند که آیا طولانی کردن قرائت و کوتاه نمودن رکوع و سجده، برتر است یا اینکه قرائت و رکوع و سجده، کوتاه باشد؟ بدین معنا که آیا بهتر است که نمازگزار، از طولِ رکعتها بکاهد و بر تعداد رکعتها بیفزاید یا اینکه رکعتهای کمتر، اما طولانیتر بخواند؟
دیدگاه درست، این است که نمازِ انسان، باید حالتی همگون و متناسب داشته باشد؛ یعنی اگر قیام را طولانی میکنید، سجده و رکوع را هم طولانی بگردانید و اگر قیام را کوتاه کردید، رکوع و سجده نیز کوتاه باشد. چنانکه پیشتر حدیثی گذشت که در آن آمده بود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رکوعش را بهاندازهی قیامش و سجدهاش را نیز تقریباً به همان اندازه قرار میداد.
مؤلف رَحِمَهُالله حدیثی از عبدالله بن عمرو بن عاص رضي الله عنهما آورده است که آن بزرگوار میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «محبوبترین نماز نزد الله، نماز داوود است و بهترین روزه نزد الله، روزهی داوود( علیه السلام) میباشد»؛ منظور، نماز نافله یا نماز شب است؛ نمازِ شب داوود علیه السلام بدین ترتیب بود که «وی نیمی از شب میخوابید و یکسوم آن را برای عبادت برمیخاست و یکششم دیگر را میخوابید». به عبارت دیگر: شب را به سه بخش تقسیم میکرد: نیمهی اول شب را میخوابید و سپس یکسومِ آنرا به قیام شب اختصاص میداد و آنگاه یکششم باقیمانده را میخوابید؛ زیرا این روش، برای بدن، آسان است. یعنی اگر انسان نصفِ شب را بخوابد، استراحت و خوابِ کافی کرده است و اگر پس از قیامِ یکسوم شب، یکششم باقیمانده را بخوابد، خستگیِ قیام از تَنَش بیرون میرود. بههر حال اگر انسان در هر بخشی از شب به قیام و عبادت بپردازد، پاداش نماز و عبادتِ شب برای او ثبت میشود؛ اما روشی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیان فرمود، برترین و محبوبترین نمازِ شب نزد الله متعال است. لذا اگر یکسومِ پایان شب یا یکسومِ میانهی شب یا نیمهی نخست شب را به عبادت سپری کنید، خود، توفیقی بزرگ است؛ چنانکه عایشه رضي الله عنها میگوید: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در تمام بخشهای شب، نماز وتر میخواند: گاه در اول شب و گاه در نیمهی شب و گاه در پایان شب».
سپس مؤلف رَحِمَهُالله سومین حدیث را ذکر کرده است؛ حدیثی بدین مضمون که: «در شب، لحظهایست که اگر بندهی مسلمانی آنرا دریابد و در آن، امرِ نیکی از امور دنیا و آخرت را از الله متعال درخواست کند، الله خواستهاش را برآورده میسازد؛ و این لحظه در همهی شبها وجود دارد». این لحظهی خجسته، مشخص نیست؛ اما رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم از وجود چنین لحظهای در شب خبر داد تا برای کسبِ آن بکوشیم و تا آنجا که میتوانیم با عبادتِ الله عزوجل در شب، به دنبالِ این لحظهی مبارک باشیم. همچنانکه لحظهی اجابت دعا در روز جمعه نیز، مبهم و نامشخص است؛ گرچه همانگونه که در حدیث آمده است: انتظار میرود لحظهی اجابت دعا در روز جمعه، در فاصلهی نشستنِ امام بر روی منبر تا پایان نماز باشد.