۱۱۷۱- عن عبدِ الله بنِ عمرو بنِ العاص رضي الله عنهما قال: قال لي رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم: «يَا عبْدَالله لا تَكُنْ مِثلْ فُلانٍ، كَانَ يقُومُ اللَّيْلَ فَتَركَ قِيامَ اللَّيْلَ». [متفقٌ عليه]([۱])
ترجمه: عبدالله بن عمرو بن عاص رضي الله عنهما میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به من فرمود: «ای عبدالله! مانندِ فلانی نباش که نماز شب میخواند، ولی پس از مدتی آنرا ترک کرد».
([۱]) صحیح بخاری، ۱۱۵۲؛ و صحیح مسلم، ش: ۱۱۵۹. [این حدیث پیشتر به شمارههای ۱۵۸ و ۶۹۷ نیز آمده است. (مترجم)]
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله در فضیلت قیام شب، سه آیه از قرآن کریم ذکر کرده است؛ پیشتر دربارهی دو آیهی نخست سخن گفتیم. و اما سومین آیه؛ الله عزوجل میفرماید:
﴿كَانُواْ قَلِيلٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِ مَا يَهۡجَعُونَ ١٧ وَبِٱلۡأَسۡحَارِ هُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ ١٨﴾
[الذاريات: ١٧، ١٨]
آنان فقط اندکی از شب میخوابیدند و سحرگاهان استغفار و درخواست آمرزش میکردند.
این، نمونهای از ویژگیهای مؤمنان پرهیزگاریست که الله متعال بهشتهای پُرنعمت و چشمهساران بهشتی را برای آنان تدارک دیده است؛ آنها در دنیا اندکی از شب میخوابیدند؛ زیرا شب را به نماز و تلاوت قرآن و سایر عبادتها سپری میکردند. الله متعال میفرماید:
﴿إِنَّ رَبَّكَ يَعۡلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدۡنَىٰ مِن ثُلُثَيِ ٱلَّيۡلِ وَنِصۡفَهُۥ وَثُلُثَهُۥ وَطَآئِفَةٞ مِّنَ ٱلَّذِينَ مَعَكَ﴾ [المزمل: ٢٠]
پروردگارت میداند که تو، نزدیک به دوسوم شب، و (گاه) نیمی از شب و یا یکسوم آن را (برای عبادت) برمیخیزی و نیز گروهی از کسانی که با تو هستند.
آری؛ شبها به نماز و عبادت میایستادند و چون از قیام شب فارغ میشدند، باز هم خود را در عبادت الاهی مقصّر میدانستند؛ لذا از ترس اینکه در عبادتِ الله عزوجل کوتاهی کرده باشند، در سحرگاهان استغفار و درخواست آمرزش میکردند. الله متعال میفرماید:
﴿وَبِٱلۡأَسۡحَارِ هُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ ١٨﴾ [الذاريات: ١٨]
و سحرگاهان استغفار و درخواست آمرزش میکردند.
همچنانکه در سورهی «آلعمران» نیز میفرماید:
﴿وَٱلۡمُسۡتَغۡفِرِينَ بِٱلۡأَسۡحَارِ ١٧﴾ [آل عمران: ١٧]
و سحرگاهان استغفار (طلب آمرزش) میکنند.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله احادیثی در اینباره ذکر کرده است؛ از جمله حدیثی بدین مضمون که عایشه رضي الله عنها میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شب را بهاندازهی به عبادت میایستاد که پاهایش ترَک (وَرَم) میکرد؛ به ایشان گفتم: ای رسولخدا! چرا چنین میکنی، حال آنکه الله، گناهانِ گذشته و آیندهات را بخشیده است؟ فرمود: «آیا بندهای سپاسگزار نباشم؟»
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم علتِ این شبزندهداری را ادای شکر نعمت دانست؛ لذا روشن میشود که سپاسگزاری یعنی اطاعت و فرمانبرداری از نعمتدهنده و عبادت و پرستشِ او. و سپاسگزاری، فقط این نیست که انسان به زبان بگوید: خدایا! تو را شُکر. این، کافی نیست؛ بلکه انسان باید در عمل نیز، با اندام و اعضای بدنش، بندهای سپاسگزار باشد و به اطاعت و بندگیِ الله عزوجل بپردازد. این حدیث، بیانگر میزان تحمل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علاقهی فراوانش به عبادت میباشد. چنانکه فرمود: «روشنیِ چشم من در نماز است». پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز را بیش از هر عملی دوست داشت. برخی از اصحاب# با رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم نماز شب گزاردهاند؛ از جمله عبدالله بن مسعود رضي الله عنه. وی شبی برای نماز شب به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اقتدا کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آنقدر نماز را طولانی فرمود که عبدالله بن مسعود رضي الله عنه میگوید: تصمیمِ بدی گرفتم. از او پرسیدند: چه تصمیمی گرفتی؟ پاسخ داد: تصمیم گرفتم که بنشینم و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در حالتِ نماز رها کنم. ابنمسعود رضي الله عنه از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خیلی جوانتر بود؛ با این حال، از اینکه در آن نماز طولانی با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همراهی کند، ناتوان گردید.
پرسش: آیا طولانی کردن قرائت در نماز شب برتر است یا طولانی کردن رکوع و سجده؟
پاسخ: میگوییم: این، به حالتِ قلبِ نمازگزار بستگی دارد؛ برخی از انسانها در سجده، حضور قلب و خشوعِ بیشتری دارند و برخی دیگر در حالت قیامِ و هنگامِ قرائت قرآن و تدبر در آن. چنانکه در هنگام قرائت، به نکات ظریفی از قرآن پی میبرند که در حالتِ سجده به چنین نکات و حالاتی دست نمییابند. البته ناگفته نماند که نماز، باید حالتی همگون و متناسب داشته باشد؛ یعنی اگر قیام را طولانی میکنید، سجده و رکوع را هم طولانی بگردانید و اگر قیام را کوتاه کردید، رکوع و سجده نیز کوتاه باشد تا نمازی متناسب با نماز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم داشته باشید. والله اعلم.
([۱]) صحیح بخاری، ش: ۴۸۳۷؛ صحیح مسلم، ش: ۲۸۱۹. این حدیث پیشتر بهشمارهی ۹۹ گذشت.