۱۱۶۵- وعن أوس بن أوسٍ رضي الله عنه قال: قَالَ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: «إنَّ مِنْ أفْضَلِ أيَّامِكُمْ يَوْمَ الجُمُعَةِ، فَأكْثِرُوا عَلَيَّ مِنَ الصَّلاَةِ فِيهِ؛ فَإنَّ صَلاَتَكُمْ مَعْرُوضَةٌ عَلَيَّ». [روایت ابوداود با اِسناد صحيح]([۱])
ترجمه: اوس بن اوس رضي الله عنه ميگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: « از بهترین روزهای شما، روز جمعه است؛ پس در آن روز بر من فراوان درود بفرستید که درود و صلوتِ شما به من عرضه میشود».
([۱]) آلبانی رَحِمَهُالله در مشکاۀ المصابیح، ش: ۱۳۶۱ میگوید: «اِسنادش صحیح است و گروهی از محدثان آنرا صحیح دانستهاند».
شرح
این سه حدیث نیز دربارهی جمعه است. در حدیث نخست که ابوهریره رضي الله عنه نقل کرده و در حدیث دوم، یعنی حدیث ابوموسی رضي الله عنه آمده است که در روز جمعه، لحظهایست که اگر بندهی مؤمن در آن دعا کند و از الله چیزی بخواهد، الله خواستهاش را برآورده میسازد. لذا یکی از ویژگیهای روز جمعه، این است که اگر در لحظهی اجابت دعا در روز جمعه، خواستهای مشروع از الله عزوجل بخواهید که گناه یا قطع صلهی رحم نباشد، الله متعال درخواست شما را میپذیرد. اما در حدیث ابوهریره رضي الله عنه آمده که بندهی مؤمن خواستهاش را در حالی که نماز میخواند، مطرح میکند.
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با اشارهی دست خویش، کوتاه بودن آن لحظه را نشان داد؛ یعنی لحظهی اجابت دعا، طولانی نیست. علما در تعیین زمانِ اجابت دعا اختلاف نظر دارند که آیا در ابتدای روز جمعه است یا در نیمه آنروز و یا در پایانش. بهگونهای چهل دیدگاه در اینباره مطرح شده است. همچنانکه در تعیین شب قدر نیز چهل دیدگاه وجود دارد؛ البته برخی از این دیدگاهها با یکدیگر تداخل دارند و میتوان آنرا مختصر کرد و شمارِ این همه دیدگاه را کاهش داد.
امیدبخشترین زمان اجابت دعا، همان است که در حدیث ابوموسی اشعری رضي الله عنه آمده است؛ یعنی «در فاصلهی نشستن امام – بر منبر- تا پایانِ نماز». لذا این لحظه از زمانی آغاز میگردد که امام جمعه وارد مسجد میشود و به مردم سلام میکند و بر منبر مینشیند. اما هنگامی که امام برای ایراد خطبه برمیخیزد، مردم ساکت میشوند؛ لذا در میان دو خطبه، فرصتِ دعا پیدا میکنند یا میتوانند هنگامِ ادای نماز فرض، دعا نمایند. می دانید که دعا در نماز فرض، خیلی زود پذیرفته میشود؛ زیرا انسان در حالِ سجدهی پروردگارش میباشد و رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ».([۲]) یعنی: «بنده، زمانی که در حال سجده است، بیش از هر زمانی به پروردگارش نزدیک میباشد». از اینرو لحظهی اجابت دعا در روز جمعه، در فاصلهی نشستن امام بر منبر تا پایانِ نماز است. پس ای برادر و خواهر مسلمانم! بکوشید که در این وقتِ خجسته، دعا کنید؛ امید است که الله عزوجل دعای شما را بپذیرد. هیچگاه خواستهی خود را در برابر عظمت الله متعال، بزرگ و دشوار نپندارید؛ زیرا هر چیزی برای الله متعال آسان است و هرچه از او بخواهید؛ پس دعا کنید و در این وقت مبارک، مشتاقانه به راز و نیاز با پروردگارتان بپردازید.
وقتِ دوم اجابت دعا: گفتهاند که در فاصلهی نماز عصر تا مغرب است. اما اینجا اشکالی مطرح میشود؛ اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر بندهی مؤمن در آن لحظه نماز بخواند…»؛ در صورتیکه فاصلهی عصر تا مغرب، وقت ممنوع میباشد یا نمازی در این زمان وجود ندارد. در نتیجه گفته میشود: این امکان وجود دارد که انسان در این وقت وضو بگیرد یا در صورتیکه به وضو نیاز دارد، وضو بگیرد و دو رکعت سنت وضو بخواند. زیرا همانطور که پیشتر بیان شد، خواندن نماز در اوقات ممنوع، اگر به سبب مشخصی باشد، مثل ورود به مسجد یا سنت وضو یا کسوف و و امثالِ آن، ایرادی ندارد.
همچنین گفته میشود: کسی که در انتظار نماز است، گویا در نماز میباشد. ولی با وجود دو توجیه مذکور، امیدبخشترین وقت اجابت دعا، همان است که در حدیث ابوموسی رضي الله عنه و سپس در حدیث ابوهریره رضي الله عنه آمد و ساير دیدگاهها، دلیلِ روشنی ندارد.
یکی از ویژگیهای روز جمعه، این است که در آن، باید بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بهکثرت درود و صلوات بفرستیم. بدون شک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیش از همهی مردم بر گردنِ ما حق دارد و حقوقِ آن بزرگوار از حقوقی که خودمان بر خویشتن داریم، بیشتر است. از اینرو بر ماست که محبتش را بر محبت خود و فرزندان و پدر و مادر و همسر خویش و بر محبت سایر مردم، مقدم بداریم و بدانیم که در غیرِ این صورت، ایمانِ ما کامل نخواهد بود.
یکی از حقوق پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر هر مسلمانی، این است که بر آن بزرگوار، فراوان درود و صلوات بفرستد. گفتنیست: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هیچ نیازی به سلام و صلواتِ ما ندارد؛ بلکه این، ماییم که به پاداش این سلام و صلوات نیاز داریم. زیرا هر درودی که بر رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم بفرستید، الله متعال در برابرِ آن ده درود بر شما میفرستد. یعنی: هنگامیکه میگویید: «اللهمَّ صلِّ علی محمَّد»، الله متعال ده بار بر شما درود میفرستد؛ اگرچه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به درود و صلواتِ ما نیازی ندارد و ما نیازمندِ درود فرستادن بر آن بزرگوار هستیم.
اما معنای درود فرستادن بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چیست؟ همهی ما میگوییم: «اللهمَّ صلِّ علی محمَّدٍ وَآلِ محمّد»؛ ولی بیشترِ ما مفهوم این عبارت را نمیدانیم. بهراستی معنای این عبارت چیست؟ ابوالعالیه رَحِمَهُالله میگوید: درود الله بر پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم، بدین معناست که در ملأ اعلی و در جمع فرشتگان مقرّب و نزدیکش، او را میستاید و از او بهنیکی یاد میکند. میفرماید: فلانبندهام، دارای فلان ویژگیهای نیکوست و یکایک خوبیهایش را برمیشمارد. لذا وقتی بر رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم درود میفرستید، الله متعال ده بار بر شما درود میفرستد. پس روز جمعه و بلکه همه وقت، بر رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم بهکثرت درود و صلوات بفرستید. از الله متعال میخواهم که به همهی ما توفیق دهد که حقّ الاهی و حقّ پیامبرش و حقّ بندگانِ مؤمنش را ادا کنیم.