۱۱۵۶- وَعَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله و سلم قال: «الصَّلواتُ الْخَمْس، والْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعةِ، ورمضانُ إِلَى رمضانَ مُكفِّرَاتٌ لِمَا بينَهُنَّ إِذَا اجْتنِبَت الْكَبائِرُ». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «نمازهای پنجگانه و نماز جمعه تا جمعهی دیگر و نیز رمضان تا رمضان بعدی، هر یک کفارهی گناهانیست که در میان آنها انجام میشود؛ البته بهشرطی که از گناهان بزرگ پرهیز شود».
([۱]) صحیح مسلم، ش: ۲۳۳. [این حدیث پیشتر بهشمارهی ۱۳۲ گذشت؛ و با اندکی تفاوت در الفاظ، بهشمارهی ۱۰۵۲ نیز آمده است. (مترجم)]
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله چند احادیثی دربارهی جمعه ذکر کرده است؛ از جمله اینکه: «کسی که وضوی خوب و کاملی بگیرد و سپس برای نماز جمعه (به مسجد) برود و به خطبهی جمعه گوش دهد و ساکت باشد، گناهانی که تا روز جمعه و سه روز بعد، از او سر میزند، آمرزیده میشود. و هرکس، سنگریزهای را جابهجا کند، کار بیهودهای انجام داده است». یعنی با جابه جا کردن سنگریزه، از فضیلت جمعه، محروم میشود و نماز جمعه در حقّ چنین کسی، مانند نماز ظهر است و این فرد، به ثواب نماز جمعه دست نمییابد. در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مسجدِ آن بزرگوار فرش نداشت و کفِ مسجد، سنگریزه پهن کرده بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیان فرمود: کسی که روز جمعه سنگریزهای را جابهجا کند، کار بیهودهای انجام داده است؛ زیرا این کار و امثالِ آن، انسان را از شنیدن خطبه باز میدارد. در صورتیکه گوش دادن به خطبه، واجب است. از اینرو پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «الَّذی يَتَكَلَّمُ يَوم الجُمُعةِ وَالإمامُ يَخطُبُ كَمَثَلِ الحِمَارِ يَحمِلُ أسفَارًا».([۲]) یعنی: «کسی که در روز جمعه، بههنگام سخنرانی امام، صحبت میکند، مانند درازگوشیست که کتابهایی را حمل میکند» که از آن هیچ نفعی نمیبرد. همچنین کسی که روز جمعه به بغلدستیاش میگوید: «ساکت باش»، او نیز از پاداش جمعه محروم میشود.
در حدیث مسلم رَحِمَهُالله بهنقل از ابوهریره رضي الله عنه آمده است: «کسی که روز جمعه غسل کند»؛ اما در حدیث ابوسعید خدری رضي الله عنه آمده است: «غُسل روز جمعه بر هر بالغی واجب میباشد». این جاست که میگوییم: عمل به حدیث ابوسعید رضي الله عنه اولویت دارد؛ یعنی: غسل روز جمعه واجب است؛ به چند دلیل:
نخست، اینکه آنچه در حدیث ابوسعید رضي الله عنه آمده، افزون بر حُکمیست که در حدیث ابوهریره رضي الله عنه ذکر شده است؛ در حدیث ابوسعید رضي الله عنه به وجوب غسل تصریح گردیده و در حدیث ابوهریره رضي الله عنه به وضو. و عمل به حُکمِ بزرگتر، واجب و ضروریست. زیرا وضو در ذیلِ غُسل میگنجد، اما غسل زیرمجموعهی وضو نیست.
دوم: حدیث ابوسعید رضي الله عنه را هفت تن از امامان حدیث، یعنی: بخاری، مسلم، احمد، نسائی، ترمذی، ابوداود و ابنماجه رحمهمالله روایت کردهاند و حدیثِ ابوهریره رضي الله عنه را تنها امام مسلم روایت کرده است؛ با این شرایط روشن است که حدیث ابوسعید بر حدیث ابوهریره ترجیح دارد.
سوم: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حدیثی که ابوسعید رضي الله عنه نقل کرده است، واژهی واجب را بهگونهای بیان فرموده که افادهی تکلیف میکند؛ زیرا فرموده است: «غسل جمعه بر هر بالغی، واجب میباشد». لذا علتِ وجوب، بلوغ است. از اینرو دیدگاه راجح، این است که غسل روز جمعه بر هر مسلمان بالغی در زمستان و تابستان واجب میباشد؛ چه بدنش پاکیزه باشد و چه آلوده. چراکه فرمودهی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در اینباره واضح میباشد و صحابه# نیز همین را از سخن رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم برداشت کردند؛ چنانکه باری عمر بن خطاب رضي الله عنه روز جمعه برای مردم سخنرانی میکرد. عثمان بن عفان رضي الله عنه با تأخیر به مسجد آمد. عمر رضي الله عنه علت تأخیرش را پرسید. پاسخ داد: ای امیر مؤمنان! کاری جز این نکردم که وضو گرفتم و به مسجد آمدم. عمر رضي الله عنه در حالی که بالای منبر بود و مردم نیز میشنیدند، فرمود: وضو گرفتی؟! حال آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «إِذَا أَتَی أَحَدُكُمُ الجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ».([۳]) یعنی: «هر یک از شما هنگامی که به نماز جمعه میآید، غسل کند». یعنی چرا با وجودی که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم دستور غسل داده است، به وضو بسنده کردی؟
خلاصه اینکه قول راجح دربارهی غسل جمعه، این است که واجب میباشد؛ اما آیا اگر کسی روز جمعه غسل نکند، نماز جمعهاش باطل است؟ خیر؛ نماز جمعهاش، درست است. زیرا این غسل، غسل جنابت نیست که در نمازش اشکالی پدید آید؛ بلکه غسل واجبیست که باید انجام دهد. لذا غسل جمعه، شرط صحیح بودن نماز جمعه نیست و فقط واجب است. همچنین یادآوری میشود که اگر کسی روز جمعه جُنُب باشد و به نیت جمعه غسل کند، غسل جنابت همچنان بر او واجب است و غسل جمعه جایگزین غسل جنابت نمیشود. زیرا غسل جمعه مانندِ غسل جنابت برای رفع ناپاکی نیست.
([۱]) صحیح مسلم، ش: ۸۵۷. [این حدیث پیشتر بهشمارهی ۱۳۰ آمده است. (مترجم)]
([۲]) ضعیف است؛ روایت: احمد در مسندش (۱ رَحِمَهُالله۲۳۰)؛ رامهرمزی در أمثال الحدیث (۵۶)؛ ابنجوزی در التحقیق (۱ رَحِمَهُالله۵۰۵) بهنقل از ابنعباس رضي الله عنه که در سندش، مجالد بن سعید میباشد؛ او، ضعیف است.
([۳]) صحیح بخاری، ش: ۸۷۷؛ و صحیح مسلم، ش: ۸۴۴ بهنقل از ابنعمر رضي الله عنهما؛ و نیز روایتِ بخاری، ش: ۸۸۲ به همین مضمون بهنقل از ابوهریره از عمر بن خطاب رضي الله عنهما.