۱۱۱۹- وعن أبيهريرة رضي الله عنه قالَ: قال رَسُول الله صلی الله علیه و آله و سلم: «إِذَا صَلَّى أحَدُكُمْ رَكْعَتَي الفَجْرِ، فَلْيَضْطَجِعْ عَلَى يَمِينِهِ». [روایت ابوداود و ترمذی با سندهای صحیح. ترمذی، این حدیث را حسن صحیح دانسته است.]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هرگاه یکی از شما دو رکعت سنت صبح را خواند، بر پهلوی راست خویش دراز بکشد».
([۱]) صحیح الجامع، ش: ۶۴۲؛ و صحیح أبی داود، از آلبانی رَحِمَهُالله ش: ۱۱۴۶.
شرح
پیشتر بیان شد که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم همواره بر دو رکعت سنت صبح، پایبندی میکرد؛ همچنین بیان شد که این دو رکعت، ویژگیهای خاصّی دارد یکی از ویژگیهای سنت صبح، این است که نمازگزار پس از ادای سنت صبح، بهپیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر پهلوی راست خویش دراز میکشد. چنانکه در «صحیحین» بهنقل از امالمؤمنین عایشه رضي الله عنها آمده است: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از خواندن سنت صبح، بر پهلوی راست خویش دراز میکشید». در حدیث دوم که مسلم روایت کرده، آمده است: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در شب یازده رکعت میخواند و پس از هر دو رکعت، سلام میداد». این، ردّی بر پندارِ کسانیست که گمان میکنند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از هر چهار رکعت سلام میداده است؛ یعنی بر این پندارند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در شب، دو تا چهار رکعت و سپس سه رکعت نماز میخواند. اینها از حدیث دیگری که از عایشه رضي الله عنها میباشد، چنین برداشتی کردهاند؛ در این حدیث آمده است: «رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم در رمضان و غير رمضان، بيشتر از يازده ركعت، نميخواند. ابتدا چهار ركعت ميگزارد و آنها را بسيار زيبا و طولاني بهجا ميآورد؛ سپس چهار ركعت ديگر ميخواند و آنها را نيز به همان زيباييِ ركعات اول، ادا ميكرد. و در پايان، سه ركعت ديگر ميخواند».
لذا برخی از مردم از ظاهرِ این حدیث چنین برداشت کردهاند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز شبش را در دو، چهار رکعت و یک، سه رکعت میخوانده است؛ در صورتیکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دو تا دورکعتی میخواند و استراحت میکرد و آنگاه دو تا دورکعتیِ دیگر میخواند و سپس سه رکعتِ دیگر بهجا میآورد که جمعاً میشود: یازده رکعت. مفهوم و برداشتِ درست، همین است که ذکر شد؛ زیرا در هر دو روایت، کسی که روش نماز شبِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را نقل کرده، یک راوی، یعنی امالمؤمنین عایشهی صدیقه رضي الله عنها میباشد و موضوعِ هر دو روایت نیز یکیست. لذا جمعبندی دو روایت، به همان شکلیست که بیان شد. یعنی باید یک روایت را حمل بر روایت دیگر کنیم تا بین هر دو روایت جمعبندی شود؛ و نمیتوان از این دو روایت چنین برداشت کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گاه به این روش، نماز شب میخواند و گاه به آن روش؛ زیرا واژهی «كَانَ» بر دوام و استمرار دلالت دارد.
و اما حدیث ابوهریره رضي الله عنه؛ در این حدیث آمده است: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هرگاه یکی از شما سنت صبح را خواند، بر پهلوی راست خویش دراز بکشد». این حدیث که ابوداود و ترمذی روایتش کردهاند و مؤلف، سندهایش([۲]) را صحیح دانسته است، جای بحث و تأمل دارد. چنانکه دریای علوم عقلی و نقلی، علامه ابوالعباس حرانی رَحِمَهُالله میگوید: «این، حدیثِ منكَریست و امر به دراز کشیدن بر پهلوی راست، ثابت نیست». دیدگاه درست، همین است که علامه ابوالعباس بیان نمود؛ زیرا رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به هیچکس امر نفرمود که پس از ادای سنت صبح بر پهلوی راست خود دراز بکشد.
مؤلف رَحِمَهُالله در عنوان این باب، میگوید: «چه تهجد خوانده باشد و چه نخوانده باشد» و بدینسان به اختلافی اشاره میکند که دربارهی مستحب بودن یا مستحب نبودنِ دراز کشیدن پس از ادای سنت صبح، وجود دارد. زیرا برخی از علما، بهطور مطلق دراز کشیدن پس از سنت صبح را مستحب دانستهاند و برخی دیگر از علما گفتهاند: این عمل مطلقاً سنت نیست. شماری دیگر از علما بر این باورند که اگر نمازگزار، نماز شب بخواند، برایش سنت است که پس از سنت صبح، بر پهلوی راست خویش دراز بکشد تا خستگی شببیداری از تَنَش بیرون بیاید و اگر نمازگزار، نمازِ شب نخوانده باشد، ضرورتی ندارد و سنت نیست که پس از سنت صبح، بر پهلوی خود دراز بکشد. در این میان، دیدگاهِ عجیب و غریبی وجود دارد که برخی از علما دراز کشیدن پس از سنت صبح را یکی از شرایط صحتِ نماز صبح دانستهاند! یعنی اگر کسی پس از ادای سنت دراز نکشد، نمازش باطل است! چه دیدگاهِ عجیب و غریبی! دراز کشیدن چه ربطی به نماز صبح دارد؟! اما این دیدگاه را از آن جهت ذکر کردم که بدانید، گاه برخی ازعلما رحمهمالله نیز اقوال و دیدگاههای عجیبی مطرح میکنند که هیچ جایی در ترازوی عقل و نقل ندارد. لذا دیدگاه درست، دربارهی دراز کشیدن پس از سنت صبح، همان است که ابوالعباس حرانی رَحِمَهُالله گفته است؛ اینکه: اگر انسان از بابت نماز شب، خسته باشد، برای استراحت پس از سنت صبح بر پهلوی راست خود دراز میکشد؛ البته مشروط به اینکه مطمئن باشد که نماز صبحش، قضا نمیشود؛ و گرنه، نباید بخوابد.
([۲]) آلبانی رَحِمَهُالله در مقدمهی کتاب، بدین نکته اشاره کرده که این حدیث، فقط دارای یک سند از راویِ صحابیست؛ لذا این سخن مؤلف که «با سندهای صحیح روایت کردهاند»، ایهام و اشتباهِ برداشت ایجاد میکند و بر خلاف واقعیت است. [مترجم]