۱۱۱۰- وعن أبي عبد الله بلالِ بن رَبَاح رضي الله عنه مُؤَذِّن رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: أنَّهُ أتَى رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لِيُؤْذِنَهُ بِصَلاةِ الغَدَاةِ، فَشَغَلَتْ عَائِشَةُ بِلالاً بِأَمْرٍ سَأَلَتْهُ عَنْهُ، حَتَّى أصْبَحَ جِدّاً، فَقَامَ بِلالٌ فَآذَنَهُ بِالصَّلاَةِ، وَتَابَعَ أذَانَهُ، فَلَمْ يَخْرُجْ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فَلَمَّا خَرَجَ صَلَّى بِالنَّاسِ، فَأخْبَرَهُ أنَّ عَائِشَةَ شَغَلَتْهُ بِأمْرٍ سَأَلَتْهُ عَنْهُ حَتَّى أصْبَحَ جِدّاً، وَأنَّهُ أبْطَأَ عَلَيْهِ بِالخُرُوجِ، فَقَالَ – يَعْنِي النَّبيَّ صلی الله علیه و آله و سلم-: «إنِّي كُنْتُ رَكَعْتُ رَكْعْتَي الفَجْرِ». فقالَ: يَا رَسُولَ اللهِ، إنَّكَ أصْبَحْتَ جِدّاً؟ فقَالَ: «لَوْ أصْبَحْتُ أكْثَرَ مِمَّا أصْبَحْتُ، لَرَكَعْتُهُمَا، وَأحْسَنْتُهُمَا وَأجْمَلْتُهُمَا». [روایت ابوداود با اِسناد حسن]

۱۱۱۰- وعن أبي عبد الله بلالِ بن رَبَاح رضي الله عنه مُؤَذِّن رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: أنَّهُ أتَى رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لِيُؤْذِنَهُ بِصَلاةِ الغَدَاةِ، فَشَغَلَتْ عَائِشَةُ بِلالاً بِأَمْرٍ سَأَلَتْهُ عَنْهُ، حَتَّى أصْبَحَ جِدّاً، فَقَامَ بِلالٌ فَآذَنَهُ بِالصَّلاَةِ، وَتَابَعَ أذَانَهُ، فَلَمْ يَخْرُجْ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فَلَمَّا خَرَجَ صَلَّى بِالنَّاسِ، فَأخْبَرَهُ أنَّ عَائِشَةَ شَغَلَتْهُ بِأمْرٍ سَأَلَتْهُ عَنْهُ حَتَّى أصْبَحَ جِدّاً، وَأنَّهُ أبْطَأَ عَلَيْهِ بِالخُرُوجِ، فَقَالَ – يَعْنِي النَّبيَّ صلی الله علیه و آله و سلم-: «إنِّي كُنْتُ رَكَعْتُ رَكْعْتَي الفَجْرِ». فقالَ: يَا رَسُولَ اللهِ، إنَّكَ أصْبَحْتَ جِدّاً؟ فقَالَ: «لَوْ أصْبَحْتُ أكْثَرَ مِمَّا أصْبَحْتُ، لَرَكَعْتُهُمَا، وَأحْسَنْتُهُمَا وَأجْمَلْتُهُمَا». [روایت ابوداود با اِسناد حسن]([۱])

ترجمه: از ابوعبدالله، بلال بن رباح رضي الله عنه مؤذن رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم روایت است که وی برای اعلامِ وقت نماز صبح، نزد رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم آمد و به‌خاطرِ کاری که عایشه رضي الله عنها از او خواست، مشغول گردید و هوا خیلی روشن شد. آن‌گاه بلال رضي الله عنه به رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم خبر داد که وقتِ نماز است و این کار را تکرار کرد؛ اما رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم بیرون نیامد. پس از این‌که بیرون آمد و با مردم نماز گزارد، بلال رضي الله عنه به آن بزرگوار خبر داد که عایشه رضي الله عنها کاری از من خواست که به سببش مشغول شدم و هوا روشن گردید و اظهار داشت که چرا خودِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز دیر بیرون آمدند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «داشتم دو رکعت (سنت) صبح را می‌خواندم». بلال رضي الله عنه عرض کرد: ای رسول‌خدا! هوا بسیار روشن شده بود؟! پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر هوا بیش از این هم روشن می‌شد، آن دو رکعت را می‌خواندم و آن‌را نیک و زیبا به‌جا می‌آوردم».

([۱]) صحیح أبی داود، از آلبانی رَحِمَهُ‌الله ش: ۱۱۲۰.

شرح

مؤلف، نووی رَحِمَهُ‌الله می‌گوید: بابی درباره‌ی تأکید بر دو رکعت سنت صبح گشوده است. این دو رکعت، ویژگی‌های خاصّی دارد؛ از جمله:

• سنت است که انسان این دو رکعت را کوتاه بخواند و طولانی کردن این دو رکعت، خلاف سنت است؛ چنان‌که عایشه رضي الله عنها می‌گوید: «رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم این دو رکعت را به‌اندازه‌ای کوتاه می‌خواند که با خود می‌گفتم: آیا سوره‌ی فاتحه را خواند؟»
• سنت است که سوره‌ها یا آیات مشخصی از قرآن در این دو رکعت، خواند شود: ﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡكَٰفِرُونَ ١﴾ در رکعت نخست و ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ١﴾ در رکعت دوم. یا این‌که آیه‌ی ﴿قُولُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡنَا﴾ ([۲]) در رکعت نخست قرائت گردد و آیه‌ی ﴿قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۢ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ﴾ ([۳])
• از دیگر ویژگی‌های سنت صبح این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر هیچ‌یک از نمازهای نافله به‌اندازه‌ی این دو رکعت، پای‌بندی و مواظبت نمی‌کرد.
• پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «دو رکعت سنت صبح، از دنیا و آن‌چه که در آن است، بهتر می‌باشد». و در روایتی دیگر آمده است که فرمود: «این دو رکعت نزد من از همه‌ی دنیا محبوب‌تر است».
• پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این دو رکعت را در سفر و حضر ترک نمی‌کرد. همه‌ی این‌ها بیان‌گر فضیلت و ویژگی‌های خاصّ سنت صبح می‌باشد؛ لذا شایسته است که انسان در سفر و حضر بر سنت صبح مواظبت و پای‌بندی نماید و اگر نتوانست این دو رکعت را پیش از نماز فرض به‌جای آورَد، بلافاصله بعد از نماز فرض یا پس از بالا آمدن خورشید به ‌اندازه‌ی یک نیزه، قضاییِ آن را بخواند.

عایشه رضي الله عنها یادآوری کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چهار رکعت سنت پیش از فرض ظهر را ترک نمی‌کرد؛ البته این چهار رکعت را با دو سلام می‌خواند. زیرا سنت ظهر شش رکعت است: چهار رکعت پیش از فرض و دو رکعت پس از آن. لذا شایسته است که مشتاقانه به سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عمل کنیم و تا آن‌جا که می‌توانیم پیرو سنت آن بزرگوار باشیم که الله متعال می‌فرماید:

﴿لَّقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِي رَسُولِ ٱللَّهِ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ لِّمَن كَانَ يَرۡجُواْ ٱللَّهَ وَٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَ وَذَكَرَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا ٢١﴾                                                                                [الأحزاب : ٢١]

به‌راستی برای شما، برای کسی که به (پاداش) الله و روز قیامت امیدوار است و الله را فراوان یاد می‌کند، در رسول‌الله الگو و سرمشقی نیکوست.

([۱]) صحیح بخاری، ش: ۱۱۸۲.

([۲]) بقره:۱۳۶

([۳]) آل‌عمران: ۶۴