۱۱۰۲- وعن البراء رضي الله عنه قال: كُنَّا إذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُول اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم أحْبَبْنَا أنْ نَكُونَ عَنْ يَمِينهِ، يُقْبِلُ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «رَبِّ قِني عَذَابَكَ يَوْمَ تَبْعَثُ – أو تَجْمَعُ – عِبَادَكَ». [روایت مسلم]

۱۱۰۲- وعن البراء رضي الله عنه قال: كُنَّا إذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُول اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم أحْبَبْنَا أنْ نَكُونَ عَنْ يَمِينهِ، يُقْبِلُ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «رَبِّ قِني عَذَابَكَ يَوْمَ تَبْعَثُ – أو تَجْمَعُ – عِبَادَكَ». [روایت مسلم]([۱])

ترجمه: براء رضي الله عنه می‌گوید: هنگامی‌که پُشت سر رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم نماز می‌گزاردیم، دوست داشتیم که در سمتِ راست او باشیم تا به ما رو کند.([۲]) از آن بزرگوار شنیدم که می‌گفت: «رَبِّ قِني عَذَابَكَ يَوْمَ تَبْعَثُ – أو تَجْمَعُ – عِبَادَكَ». یعنی: «پروردگارا! روزی که بندگانت را برمی‌انگیزی- یا آنان ‌را گرد می‌آوری- مرا از عذاب خویش حفظ کن».

([۱]) صحیح مسلم، ش: ۷۰۹.

([۲]) یعنی صحابه دوست داشتند که سمتِ راستِ رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم بنشینند تا سیمای مبارک آن بزرگوار رو به آن‌ها باشد؛ زیرا در روایتی از انس رضي الله عنه آمده است: رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم غالباً پس از نماز به سمت راستِ خود می‌گردید. [مترجم]

شرح

پیش‌تر بیان شد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به تکمیل صف‌ها یکی پس از دیگری و به‌ترتیب، امر کرد و خبر داد که الله و فرشتگانش بر صف‌های نخست درود می‌فرستند. در حدیث انس بن مالک رضي الله عنه آمده است: رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ابتدا صفِ جلو را کامل کنید و سپس صفِ بعدی را؛ اگر کم‌بودی در شمارِ نمازگزاران بود – و یک صفِ کامل نمی‌شدند- این کاستی باید در صفِ آخر باشد؛ (نه در صفوف جلو)». از این حدیث روشن می‌شود که بستنِ صف، پیش از کامل شدن صفِ جلوتر، بر خلافِ سنت است؛ بلکه سنت، این است که تا صفِ اول کامل نشده، هیچ‌کس در صف دوم نایستد و نیز تا صفِ دوم کامل نگردیده، صف سوم را تشکیل ندهند و به همین ترتیب تا آخِر.

از جمله احادیثی که مؤلف رَحِمَهُ‌الله در این باب آورده، حدیثی‌ست بدین مضمون که رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «الله و فرشتگانش بر کسانی که در سمت راستِ صف‌ها هستند، درود می‌‌فرستند». البته در میان راویانش، فردی‌ست که در توثیق وی اختلاف نظر وجود دارد؛ لذا این حدیث، ضعیف است؛ اگرچه اِسنادش مطابق شرط مسلم می‌باشد.([۲])

در آخرین حدیث آمده است که رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «امام را در وسط قرار دهید». از این‌رو در ابتدای هجرت، مردم در هنگام صف بستن در صورتی‌که سه نفر بودند، همه در یک صف می‌ایستادند و امام در وسط قرار می‌گرفت؛ و این، نشان می‌دهد که وسط قرار گرفتن امام، حایز اهمیت است. لذا این، اشتباه است که نمازگزاران هنگام صف بستن، آن‌قدر به قرار گرفتن در سمت راست امام توجه کنند که از سمت چپ غافل شوند و در نتیجه شمارِ کسانی که در سمت چپ امام قرار می‌گیرند، اندک است؛ این، بر خلافِ سنت می‌باشد و سنت، این است که هر دو طرف صف، باید از لحاظ شمارِ نمازگزارانی که در آن هستند، یکسان یا نزدیک به هم باشد؛ در صورتی که هر دو سوی صف برابر باشد، می‌گوییم: سمت راست برتری دارد. گفتنی‌ست: اگر شمار نمازگزارانی که در سمت راست امام قرار می‌گیرند، یک یا دو نفر بیش از نمازگزارانِ سمت چپ باشد، ایرادی ندارد. ایراد و خلافِ سنت، در این است که جمع زیادی از نمازگزران در سمت راست امام قرار بگیرند و سمت چپ، فقط شمار اندکی از نمازگزاران باشند. اگرچه پیش‌تر حدیثی بدین مضمون گذشت که: «الله و فرشتگانش بر کسانی که در سمت راستِ صف‌ها هستند، درود می‌‌فرستند»، اما همان‌گونه که بیان شد: در میان راویانش، فردی‌ست که در توثیق وی اختلاف نظر وجود دارد؛ لذا این حدیث، ضعیف است. والله اعلم.

([۱]) صحیح الجامع، ش: ۱۱۲؛ صحیح أبی داود، ش: ۶۷۳؛ آلبانی رَحِمَهُ‌الله در مشکاۀ المصابیح، ش: ۱۰۹۴ این حدیث را صحیح دانسته است.

([۲]) علامه آلبانی رَحِمَهُ‌الله در مقدمه‌ی کتاب، در این‌باره مفصل سخن گفته است. [مترجم]