۱۰۹۶- عنْ أَبِي عبدِ الله النُّعْمَانِ بْنِ بَشيِرٍ رضي الله عنهما قال: سمِعْتُ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم يقول: «لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ الله بَيْنَ وُجُوهِكمْ». [متفقٌ عليه]([۱])
وفي روايةٍ لِمْسلم: كان رسولُ اللُّه صلی الله علیه و آله و سلم يُسَوِّي صُفُوفَنَا حَتَّى كأَنَّمَا يُسَوي بِهَا الْقِداحَ حَتَّى إِذَا رأَى أَنَّا قَدْ عَقَلْنَا عَنْهُ ثُمَّ خَرَجَ يَومًا، فقامَ حتَّى كَادَ أَنْ يكبِّر، فَرأَى رجُلا بادِياً صدْرُهُ فقال: «عِبادَ الله لَتُسوُّنَّ صُفوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ الله بيْن وُجُوهِكُمْ».
ترجمه: ابوعبدالله، نعمان بن بشیر رضي الله عنهما میگوید: شنیدم که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «صفهایتان را (هنگام نماز) راست کنید؛ وگرنه، الله چهرههایتان را مسخ میکند (یا در میان شما اختلاف و کینه میاندازد)».
در روایتی از مسلم آمده است که نعمان رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم همواره صفهای ما را مانند تیرها، راست و برابر میساخت تا اینکه دریافت که ما، خود این کار را یاد گرفتهایم (و رعایت میکنیم). روزی برای اقامهی نماز آمد و نزدیک بود تکبیر بگوید که چشمش به مردی افتاد که سینهاش جلوتر از صف بود. فرمود: «ای بندگان الله! صفهایتان را (هنگام نماز) راست کنید؛ وگرنه، بیم آن میرود که الله، چهرههایتان را مسخ کند (یا در میان شما اختلاف و کینه بیندازد)».
([۱]) صحیح بخاری، ش: ۷۱۷؛ و صحیح مسلم، ش: ۴۳۶. [این حدیث پیشتر بهشمارهی ۱۶۴ آمده است. (مترجم)]
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله حدیثی بدین مضمون نقل کرده است که انس رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم صفها را راست و منظم میکرد و رو به مردم مینمود و میفرمود: «صفهای نمازتان را راست و منظم کنید و به هم بچسبید؛ همانا من، شما را از پشت سرم میبینم». بدینسان رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم مردم را به راست کردن صفها امر کرد و به آنان خبر داد که آنها را از پشت سرَش میبیند؛ این، ویژهی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده است؛ آنهم در این حالتِ معین، یعنی در هنگامِ نماز و در سایر اوقات چیزی را از پشت سرَش نمیدید. در حدیث نعمان بن بشیر رضي الله عنهما آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ الله بَيْنَ وُجُوهِكمْ»؛ یعنی: «صفهای نمازتان را راست و منظم کنید». دربارهی مفهوم عبارت دوم، دو دیدگاه وجود دارد؛ برخی از علما گفتهاند: این عبارت بدین معناست که اگر صفهایتان را راست نکنید، الله متعال چهرههایتان را مسخ میکند و معنای دومی که برایش گفتهاند، این است که: اگر صفهایتان راست و منظم نباشد، دچار اختلاف نظر و در نتیجه تفرقه و کینه میشوید؛ این معنا که صحیحتر است، همانند حدیث پیشین میباشد که در آن آمده بود: «ولا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ»؛([۲]) یعنی: «پس و پیش و نانظم نایستید که دلهایتان دچار اختلاف میشود». روشن است که اختلاف ظاهری، به اختلاف باطنی و قلبی میانجامد که بهمراتب بدتر و زیانبارتر است.
چکیدهی این باب، این است که نمازگزاران باید صفهای نمازشان را به ترتیب ذیل، راست و منظم کنند:
- هیچکس پس و پیش نایستد؛ بلکه همه برابر و در یک خط راست قرار بگیرند. چنانکه هر یک از صحابه برای منظم کردن صف، پایش را به پای بغلدستیاش و نیز شانهی خود را به شانهی او میچسباند. این، بیانگرِ اشتباه کسیست که وقتی در صف قرار میگیرد، پاهایش را آنقدر باز میکند تا به پای دو نفری که در بغلدست او هستند، بچسبد و شانههایشان از یکدیگر فاصله دارد؛ این، بدعت و بر خلافِ سنت است. سنت، این است که علاوه بر پاها، شانهها نیز باید بههم چسبیده باشد.
- یکی از مواردِ مهم در منظم کردن صفها، این است که صفها به ترتیب کامل و پُر شود؛ یعنی تا زمانیکه یک صف کامل نشده است، نباید صف بعدی را ببندیم. صف نخست که کامل شد، صف دوم را میبندند و پس از تکمیل صف دوم، در صف سوم میایستند و به همین ترتیب تا آخِر.
- وقتی در نماز جماعت علاوه بر مردان، زنان نیز حضور دارند، زنان باید تا آنجا که ممکن است دور از مردان صف ببندند؛ زیرا بهترین صفِ زنها، آخرین صفِ آنهاست و بدترین صفشان، نخستین صف آنان میباشد.
- پُر کردن جاهای خالی؛ یعنی خالی گذاشتن جا در میان صفها برای شیاطین، درست نیست. زیرا این، یک آزمون و امتحان الاهیست که شیطانها بر انسانها چیره میشوند و همینکه در میان صف جای خالی ببینند، در میان نمازگزاران جاگیری نموده، حواسشان را پَرت میکنند.
- از دیگر مواردِ مهم در تکمیل صفها، این است که اگر جماعت حاضر سه نفر باشند، یکی از آنان امام میشود و دو نفر دیگر پشت سَرَش قرار میگیرند؛ فرقی نمیکند که این دو مقتدی، هر دو بالغ یا هر دو خردسال باشند و نیز تفاوتی ندارد که یکی از آنها بالغ و دیگری، نابالغ باشد؛ بلکه پُشت سرِ امام میایستند. زیرا از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ثابت شده که در نماز نافله به همین شکل عمل کرد؛ یعنی مقتدیانش پشت سَرَش ایستادند و نماز فرض با نماز نافله تفاوتی ندارد؛ مگر در موارد خاصّی که بنا بر دلایل شرعی ثابت شده است.