۱۰۸۰- وعنه قَالَ: قال رَسُول اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: «لَيْسَ صَلاَةٌ أثْقَلَ عَلَى المُنَافِقِينَ مِنْ صَلاَةِ الفَجْرِ وَالعِشَاءِ، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْواً». [متفق عليه]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هیچ نمازی چون نماز عشا و نماز صبح بر منافقان دشوار نیست؛ و اگر میدانستند که چه پاداش بزرگی در این دو نماز وجود دارد، بر روی زمین میخزیدند و در این دو نماز، شرکت میکردند».
([۱]) این، لفظ بخاری بهشمارهی ۶۴۴ میباشد و مسلم نیز روایتی به همین مضمون بهشمارهی ۶۵۱ روایت کرده است.
شرح
مؤلف، نووی رَحِمَهُالله در کتابش «ریاضالصالحین»، فضیلتِ نماز صبح و عشا با جماعت را باب کرده و احادیثی دربارهی این دو نماز آورده است که بیانگر پاداش فراوان این دو نماز میباشد. در حدیث عثمان بن عفان رضي الله عنه آمده است: «هرکه نماز عشا و صبح را با جماعت بخواند، پاداش شبزندهداریِ تمام شب را دارد»؛ یعنی: گویا تمام شب را نماز خوانده است؛ عشا برابر با قیامِ نیمی از شب است و صبح نیز همینگونه. این، فضیلت بسیار بزرگیست که اگر نماز عشا و صبح را با جماعت بخوانید، بهرغم اینکه شب را در رختخواب خود به صبح برسانید، گویا در قیام و نماز بودهاید. همانگونه که در حدیث ابوهریره رضي الله عنه آمده است، رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «و اگر میدانستند که چه پاداش بزرگی در نمازهای عشا و صبح وجود دارد، بر روی زمین میخزیدند و در این دو نماز، شرکت میکردند». یعنی: مانند بچهها چهار دست و پا روی زمین میخزیدند تا خود را به جماعت صبح و عشا برسانند و به پاداش بزرگِ این دو نماز دست یابند. در حدیث بعدی که ابوهریره رضي الله عنه نقل کرده، آمده است: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هیچ نمازی چون نماز عشا و نماز صبح بر منافقان دشوار نیست». زیرا منافقان از روی ریا و خودنمایی نماز میخوانند؛ بنابراین نماز صبح و عشا که تاریک است و کسی آنان را نمیبیند، برای آنان دشوار است؛ اما در نمازهای ظهر و عصر و مغرب حاضر میشوند و خود را به دیگران نشان میدهند. چون مردم آنها را میبینند! منافقان، الله را جز اندکی یاد نمیکنند و امکان خودنمایی در نماز عشا و صبح برایشان وجود ندارد؛ بهویژه در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که برق و امکانات امروزی وجود نداشت و شبها، به همان حالت طبیعیاش، تاریک بود. لذا منافقان، دیده نمیشدند و توجیهی برای این بیماردلان وجود نداشت که در جماعت صبح و عشا حاضر شوند. از سوی دیگر، نماز عشا و صبح، هنگامِ خواب و استراحت است و آنزمان مردم، مانند دوران ما به شبنشینی و گفتگوهای شبانه نمیپرداختند؛ بلکه بلافاصله پس از عشا میخوابیدند و صبح زود برمیخاستند و بسیاری از آنان نیز شبزندهدار بودند و در تاریکیِ شب به نماز و عبادت میایستادند؛ و لااقل نماز صبح را با جماعت میخواندند؛ اما نماز عشا و صبح بر منافقان گران میآمد. گفتنیست: نماز عشا از نماز عصر، برتر نیست؛ بلکه نماز عصر بر نماز عشا برتری دارد. از اینرو نماز صبح، هم با نماز عصر ذکر شده است و هم با نماز عشا؛ چنانکه پیشتر گذشت، رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «کسی که نماز صبح و عصر را بخواند، وارد بهشت میشود».([۲]) همچنین فرموده است: «شما همانگونه که ماه شب چهارده را بدون هیچ مزاحمتی میبینید، پروردگارتان را نیز خواهید دید؛ پس، تا میتوانید سعی کنید که نمازِ پیش از طلوع خورشید، (یعنی نماز صبح) و نماز پیش از غروبِ آن، (یعنی نمازعصر) را از دست ندهید».([۳])
همانگونه که بیان شد، «هرکه نماز صبح و عشا را با جماعت بخواند، گویا تمام شب را به نمازایستاده است». همچنین «و اگر میدانستند که چه پاداش بزرگی در نمازهای عشا و صبح نهفته است، بر روی زمین میخزیدند و در این دو نماز، شرکت میکردند». پس ای برادر و خواهر مسلمانم! بر همهی نمازها پایبند باش که الله عزوجل میفرماید:
﴿قَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ١ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي صَلَاتِهِمۡ خَٰشِعُونَ ٢ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَنِ ٱللَّغۡوِ مُعۡرِضُونَ ٣ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِلزَّكَوٰةِ فَٰعِلُونَ ٤ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِفُرُوجِهِمۡ حَٰفِظُونَ ٥ إِلَّا عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَإِنَّهُمۡ غَيۡرُ مَلُومِينَ ٦ فَمَنِ ٱبۡتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡعَادُونَ ٧ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِأَمَٰنَٰتِهِمۡ وَعَهۡدِهِمۡ رَٰعُونَ ٨ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَوَٰتِهِمۡ يُحَافِظُونَ ٩ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡوَٰرِثُونَ ١٠ ٱلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلۡفِرۡدَوۡسَ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ ١١﴾ [المؤمنون : ١،١١]
بهراستی مؤمنان رستگار شدند.آنانکه در نمازهایشان، خاشعند. و آنانکه از کارهای بیهوده رویگردانند. و آنانکه زکات را به جای میآورند. و آنانکه حافظ شرمگاههایشان هستند؛ جز بر همسرانشان و کنیزانشان که در این صورت سرزنش نمیشوند. پس کسانی که در پیِ راه دیگری باشند، تجاوزکارند. و آنانکه امانتها و پیمانهایشان را رعایت میکنند. و آنانکه بر نمازهایشان محافظت مینمایند. ایشان، وارثان (بهشت برین) هستند. که بهشت را به دست میآورند و در آن جاودانهاند.
الله متعال در ابتدا و انتهای این ویژگیهای نیک، ذکر نماز را به میان آورد؛ همچنین در سورهی «معارج» میفرماید:
﴿إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا ١٩ إِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ جَزُوعٗا ٢٠ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلۡخَيۡرُ مَنُوعًا ٢١ إِلَّا ٱلۡمُصَلِّينَ ٢٢ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ دَآئِمُونَ ٢٣﴾ [المعارج: ١٩، ٢٣]
همانا انسان، حریص و بیتاب آفریده شده است. هرگاه بدی و آسیبی به او برسد، بیتاب و پریشان است. و چون خوبی و نعمتی به او برسد، بخیل و خودخواه میباشد؛ مگر نمازگزاران؛ آنانکه بر نماز خویش پایبندند.
در پایانِ این آیات نیز، پايبندی بر نماز بهعنوان یکی از ویژگیهای نیک، بیان گردید. لذا در مییابیم که نماز، پس از شهادتین، بزرگترین رکن اسلام است. از الله متعال میخواهیم که ما را جزو نمازگزاران و زکاتدهندگان قرار دهد و ما را در شمارِ کسانی درآورَد که بر فرایض الهی پايبندی میکنند و از آنچه که حرام نموده است، میپرهیزند.