۱۰۵۱- وعن ابن مسعود رضي الله عنه أنَّ رَجُلاً أصَابَ مِن امْرَأَةٍ قُبْلَةً، فَأتَى النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله و سلم فَأخْبَرَهُ فَأنْزَلَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ طَرَفَيِ ٱلنَّهَارِ وَزُلَفٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِۚ إِنَّ ٱلۡحَسَنَٰتِ يُذۡهِبۡنَ ٱلسَّئَِّاتِ﴾ [هود: ١١٤] فقال الرَّجُلُ: أَلي هذا يا رسولَ الله؟ قال: «لِجَميعِ أُمَّتي كُلهِمْ». [متفقٌ عليه]([۱])
ترجمه: ابنمسعود رضي الله عنه میگوید: مردی، زنی را بوسید و سپس نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و ماجرا را گفت (و اظهار ندامت کرد). الله متعال، این آیه را نازل فرمود: ﴿وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ طَرَفَيِ ٱلنَّهَارِ وَزُلَفٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِۚ إِنَّ ٱلۡحَسَنَٰتِ يُذۡهِبۡنَ ٱلسَّئَِّاتِ﴾.([۲]) آن مرد گفت: ای رسولخدا! آیا این حکم، ویژهی من است؟ فرمود: «(خیر؛) شامل حالِ همهی امت من میشود».
([۱]) صحیح بخاری، ش: ۵۲۶؛ و صحیح مسلم، ش: ۲۷۶۳. [این حدیث پیشتر به شمارهی ۴۳۹ گذشت. (مترجم)]
([۲]) هود: ۱۱۴. یعنی: «در آغاز و پایان روز و پاسی از شب نماز را برپا دار. بیگمان نیکیها، بدیها را از میان میبرند».
شرح
در این احادیث که دربارهی فضایل نماز است، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نمازهای پنجگانه را به رودخانهی روان و پُرآبی تشبیه کرده است که انسان روزی پنج بار خود را در آن میشوید و در نتیجه هیچ چرکی بر بدنش باقی نمیماند. نمازهای پنجگانه نیز همینگونه است؛ یعنی گناهان انسان را از میان میبرد تا اینکه هیچ گناهی بر انسان باقی نمیماند و انسان از گناهان، پاک میشود. اما همانگونه که پیشتر گفتیم، این فضیلت دربارهی نمازِ کاملیست که انسان آنرا با حضور قلب به جا میآورد و هنگامِ نماز احساس میکند که در حال راز و نیاز با الله متعال است؛ لذا اگر نماز، کامل باشد، این پاداش بزرگ را در پی دارد.
یکی دیگر از فضایل نمازهای پنجگانه و همچنین نماز جمعه، این است که هر یک، کفارهی گناهانیست که در میان آنها انجام میشود؛ البته بهشرطی که از گناهان کبیره پرهیز شده باشد. لذا نمازهای پنجگانه، کفارهی گناهان صغیره است و کفارهی گناهان کبیره نیست؛ مثلاً تقلب و نیرنگ در داد و ستد، جزو گناهان کبیره میباشد. زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «مَن غَشَّ فَلَيسَ مِنِّی».([۱]) یعنی: «هرکس، تقلب کند، از من (پیرو من) نیست». لذا انسان متقلبی که نمازهای پنجگانهاش را به جا میآورد، این گناهِ او، تقلب و حقهبازیاش در داد و ستد بخشیده نمیشود؛ زیرا تقلب، گناه کبیره است. سوگند دروغ در داد و ستد نیز یکی ازگناهان کبیره میباشد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «ثلاثةٌ لا يُكَلِّمُهُمُ الله يَوْمَ القِيَامة، ولا يَنْظُرُ إِلَيْهم، وَلا يُزَكِّيهِم، وَلهُمْ عَذَابٌ أَليمٌ: المُسبِل، والمنَّانُ وَالمُنْفِقُ سِلْعَتَهُ بِالحَلفِ الكاذِبِ».([۲]) يعني: «سه گروه هستند که الله، روز قیامت با آنها سخن نمیگوید، به آنان نظر نمیکند، آنها را پاکیزه نمیگرداند و عذاب دردناکی خواهند داشت: کسی که اسبالِ ازار میکند، [یعنی کسی که شلوار یا لباسش را پایینتر از دو قوزک پایش قرار میدهد] کسی که – در برابر نیکیاش به دیگران- منت میگذارد، و کسی که کالایش را با سوگند دروغ به فروش میرساند». همچنین مردی که لباسش را از روی تکبر، پایینتر از دو قوزک پایش قرار میدهد، مرتکب گناه کبیره شده است و این گناه، با ادای نماز، آمرزیده نمیشود. گفتنیست: این عمل، یعنی اسبال ازار، حتی اگر از روی تکبر هم نباشد، گناه کبیره است و ادای نماز، کفارهی چنین گناهی نیست. غیبت نیز یکی از گناهان کبیره است؛ لذا اگر کسی در فاصلهی نماز صبح تا ظهر، از كسي غیبت کند، نمازِ ظهرش، کفارهی این غیبت نخواهد بود. زیرا غیبت، جزو گناهان کبیره است؛ اگرچه یکبار و دربارهی یک نفر صورت بگیرد. بهفرمودهی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، غیبت این است که پشت سرِ برادرت یا دربارهی وی سخنانی بگویی که خوشَش نمیآید. شخصی پرسید: اگر آنچه میگویم، در او وجود داشته باشد، چه؟ فرمود: «إنْ كانَ فِيهِ ما تقُولُ فَقَدِ اغْتَبْته، وإنْ لَمْ يكُن فِيهِ ما تَقُولُ فَقَدْ بهتَّهُ».([۳]) یعنی: «اگر آنچه میگویی در او وجود دارد، غیبتش را کردهای؛ و اگر آن صفت در او نباشد، بر او بهتان بستهای». گناهِ غیبت به آثار و پیامدهای آن بستگی دارد؛ مثلاً غیبت علما، بدتر و شدیدتر از غیبت سایر مردم است و غیبت حکام و مسؤولان و کارگزاران حکومتی نیز از غیبت تودهی مردم، بدتر و شدیدتر میباشد. لذا پخش و نشر اعلامیههایی که در آنها از برخی از مسؤولان با ذکر نامشان بدگویی میشود، غیبت و جزو گناهان کبیره است؛ زیرا باعث میشود که مردم نسبت به کسانیکه در چنین اعلامیههایی از آنان غیبت شده است، بدبین شوند و این، زمینهساز آشوب و نابسامانی در سطح جامعه خواهد بود. لذا گناهِ غیبت از مسؤولان، بهمراتب بدتر و شدیدتر میباشد و هرکس به نشر و پخش چنین اعلامیههایی بپردازد، گنهکار میباشد و مرتکب گناه کبیره شده است؛ لذا هم گناه غیبت بر گردنِ اوست و هم گناهِ کسانی که از چنین اعلامیههایی متأثر میشوند. و بدتر از این، نشر و پخش اعلامیههاییست که آمیزهای از غیبت و تهمت هستند؛ یعنی هم حاوی مسایل و موضوعهای واقعی میباشند و هم در آنها به مسؤولان، بهتان میزنند. علاوه بر این، نشر و پخش چنین اعلامیههایی چه سودی دارد؟ آیا بهراستی مشکلات، حل میشود؟ به گمانم، هرگز؛ بلکه شرایط و مسایل، وخیمتر میگردد. از اینرو نشر و پخش چنین اعلامیههایی را غیبت و از گناهان کبیره میدانیم و هرکس هر نقشی در نشر و توزیع چنین اعلامیههایی داشته باشد، گنهکار است. آری! اگر میدانستیم که با چنین کارهایی مشکلات حل میشود، آنوقت این موضوع، سادهتر بود؛ اما این کارها، بدبینی مردم نسبت به مسؤولان را افزایش میدهد و این، هرج و مرج و نابسامانی بیشتری را در پی خواهد داشت.
([۱]) صحیح مسلم، ش: ۱۰۱ بهنقل از ابوهریره رضي الله عنه.
([۲]) صحیح مسلم، ش: ۱۰۶ بهنقل از ابوذر رضي الله عنه. [این حدیث پیشتر بهشمارهی ۷۹۸ آمده است. (مترجم)]