۱۰۴۸- وعن أنسٍ رضي الله عنه قال: قَالَ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: «الدُّعَاءُ لا يُرَدُّ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإقَامَةِ». [روایت ابوداود و ترمذي؛ ترمذی، این حدیث را حسن دانسته است.]([۱])
ترجمه: انس رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «دعا در میان اذان و اقامه رد نمیشود».
شرح
اینها، باقیماندهی احادیثیست که نووی رَحِمَهُالله در ادامهی باب فضیلت اذان آورده است؛ از جمله: این حدیث که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «إِذَا سَمِعْتُمُ النِّدَاءَ، فَقُولُوا كَمَا يَقُولُ المُؤذِّنُ».([۲]) یعنی: «هنگامی که صدای اذان را شنیدید، کلماتی را که مؤذن میگوید، تکرار کنید». و نیز این حدیث که بیانگر دعای پایان اذان است: «اللهمَّ رَبَّ هذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلاَةِ القَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّداً الوَسِيلَةَ، وَالفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامَاً مَحْمُوداً الَّذِي وَعَدْتَهُ» و همچنین این دعا: «أشْهَدُ أنْ لا إلَه إِلا اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، وَأنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، رَضِيتُ بِاللهِ رَبّاً، وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً، وَبِالإسْلامِ دِيناً».
و نیز خواندن این دعا هنگام شنیدن اذان: «أشْهَدُ أنْ لا إلَه إِلا اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، وَأنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، رَضِيتُ بِاللهِ رَبّاً، وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً، وَبِالإسْلامِ دِيناً»؛ و همینطور این حدیث که: «دعا در میان اذان و اقامه رد نمیشود».
پیشتر دربارهی حدیث نخست، سخن گفتیم.
و اما حدیث دوم: «هرکس هنگام شنیدن صدای اذان»، یعنی همانگونه که در حدیثی پیشین ذکر شد، پس از پایان اذان بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درود بفرستد و سپس «بگوید: “اللهمَّ رَبَّ هذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلاَةِ القَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّداً الوَسِيلَةَ، وَالفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامَاً مَحْمُوداً الَّذِي وَعَدْتَهُ” روز رستاخیز از شفاعت رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم بهرهمند میشود».
«الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ»، یعنی: «دعوت یا فراخوانِ کامل»؛ زیرا اذان، فراخوانی بهسوی نماز و رستگاریست و از کاملترین دعوتها بهشمار میآید. «وَالصَّلاَةِ القَائِمَةِ»، یعنی: «نمازی که اینک برپا میشود»؛ زیرا اذان، اعلامِ دخول وقت نماز است.
«آتِ مُحَمَّداً الوَسِيلَةَ، وَالفَضِيلَةَ»؛ یعنی: «به محمد، وسیله (=جایگاه ویژهای در بهشت) و فضیلت و امتیاز خاص عنایت بفرما». “وسیله” بالاترین درجهی بهشت است که به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اختصاص دارد. «وَالفَضِيلَةَ»، یعنی: امتیاز و رتبهی بالا که برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تحقق یافت.
«وَابْعَثْهُ مَقَامَاً مَحْمُوداً الَّذِي وَعَدْتَهُ»؛ یعنی: «و آنگونه که وعده فرمودهای، او را به جایگاهِ ویژه و شایستهی شفاعت برسان». اشارهایست به این وعدهی الله عزوجل که به پیامبرش فرموده است:
﴿وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَتَهَجَّدۡ بِهِۦ نَافِلَةٗ لَّكَ عَسَىٰٓ أَن يَبۡعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامٗا مَّحۡمُودٗا ٧٩﴾
[الإسراء: ٧٩]
و پاسی از شب را برای نماز و تلاوت قرآن بیدار باش که عمل زیاده بر واجب، ویژهی توست؛ باشد که پروردگارت تو را به جایگاهی ویژه و شایسته برساند.
این جایگاه ویژه و ستوده، همان مقام شفاعت بزرگ است؛ مردم در روز رستاخیز که بهاندازهی پنجاه هزار سال است، پس از بانگی بزرگ، بهیکباره در میدانی بزرگ جمع میگردند؛ در حالیکه لُخت و پابرهنهاند و چشمانشان به بالا دوخته میشود و هیچ کاری از آنان ساخته نیست و مالکِ هیچ نفع و ضرری برای خویشتن نیستند؛ در آنهنگام هر کسی از برادر، پدر و مادر و نیز از همسر و فرزندانش فرار میکند و خورشید بهفاصلهی یک میل بالای سرِشان قرار میگیرد. آنجا هیچ پستی و بلندی و ساختمانی نیست که انسان زیر سایهاش برود. بدینسان مردم در آنروز به سختیهای وصفناپذیری دچار میشوند که آنان را بر آن میدارد تا در پیِ کسی برآیند که برایشان نزد الله عزوجل شفاعت کند. لذا بهترتیب نزد آدم، نوح، ابراهیم و سپس نزد موسی و عیسی میروند تا اینکه به این پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله و سلم میرسند. در آن هنگام محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم به اجازهی پروردگار برمیخیزد و شفاعت میکند. در همین مقام است که همگان، او را میستایند و بدینسان رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم در مقام والا و ستودهای که الله عزوجل به او وعده فرموده است، میایستد و شفاعت میکند.
در روایت بخاری رحمهالله، دعای پس از اذان با این عبارت پایان مییابد که میگوییم: «وَابْعَثْهُ مَقَامَاً مَحْمُوداً الَّذِي وَعَدْتَهُ»؛ اما گفتنیست که افزدون عبارتِ «إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الْمِيعَادَ»، ایرادی ندارد. زیرا هم صحیح است و هم دعای مؤمنان میباشد:
﴿رَبَّنَا وَءَاتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخۡزِنَا يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ إِنَّكَ لَا تُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ ١٩٤﴾ [آل عمران: ١٩٤]
ای پروردگار ما! آنچه را به زبان پیامبرانت به ما وعده دادهای، به ما عطا فرما و روز رستاخیز رسوایمان مگردان. بیگمان تو خُلف وعده نمیکنی.
آری؛ الله عزوجل بهخاطرِ کمالِ صداقتش و نیز بهخاطرِ کمال قدرتش خُلف وعده نمیکند.؛ زیرا پیمانشکنی و خُلف وعده، برآمده از دو چیز است: یا وعدهدهنده، دروغگوست؛ و یا وعدهدهنده از انجامِ پیمانش ناتوان است. اما الله عزوجل بهطور مطلق از همه راستگوتر و تواناتر میباشد و به پیامبرش وعده فرموده است:
﴿عَسَىٰٓ أَن يَبۡعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامٗا مَّحۡمُودٗا ٧٩﴾ [الإسراء: ٧٩]
باشد که پروردگارت تو را به جایگاهی ویژه و شایسته برساند.
الله متعال در وعدهاش راستگو، و در انجامِ آن، تواناست.
بنا بر حدیث سعد بن ابیوقاص رضي الله عنه هنگامیکه مؤذن شهادتین را بانگ میزند، میگوییم: «أشْهَدُ أنْ لا إلَه إِلا اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، وَأنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، رَضِيتُ بِاللهِ رَبّاً، وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً، وَبِالإسْلامِ دِيناً».
و آخِرین حدیث، به دعا کردن در میان اذان و اقامه تشویق میکند؛ زیرا دعا در میان اذان و اقامه، پذیرفته میشود. پس شایسته است که این فرصت را غنیمت بدانیم تا الله عزوجل دعایمان را قبول کند.
([۱]) صحیح الجامع، ش: ۳۴۰۸؛ و إرواء الغلیل، ش: ۲۲۴ از آلبانی رحمهالله.