۱۰۳۵- وعن أَبي هريرة رضي الله عنه أنَّ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: «إذَا تَوضَّأَ الْعبْدُ الْمُسْلِم، أو الْمُؤْمِنُ فغَسلَ وجْهَهُ خرج مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خطِيئةٍ نظر إِلَيْهَا بعينهِ مَعَ الْماء، أوْ مَعَ آخِر قَطْرِ الْماء، فَإِذَا غَسَل يديهِ خَرج مِنْ يديْهِ كُلُّ خَطِيْئَةٍ كانَ بطشتْهَا يداهُ مع الْمَاءِ أَو مع آخِرِ قَطْرِ الْماء، فَإِذَا غسلَ رِجليْهِ خَرجَتْ كُلُّ خَطِيْئَةٍ مشَتْها رِجْلاُه مع الْماءِ أَوْ مع آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ حَتَّى يخْرُج نقِياً من الذُّنُوبِ». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هرگاه بندهی مسلمان یا مؤمن، وضو میگیرد و صورتش را میشوید، هر گناهی که با نگاهِ چشمانش به حرام مرتکب شده است، با آب یا با آخرین قطرهی آن از چهرهاش میریزد. و آنگاه که دستانش را میشوید، هر گناهی که با دستانش انجام داده است، با آب یا آخرین قطرهی آن، از دستانش خارج میگردد و هنگامی که پاهایش را میشوید، هر گناهی که با پاهایش به سوی آن قدم برداشته، با آب یا آخرین قطرهی آن، از پاهایش محو میشود تا اینکه آن شخص از گناهان، پاک میگردد».
شرح
مؤلف این احادیث را در فضیلت وضو ذکر کرده است؛ از جمله: حدیث عثمان بن عفان رضي الله عنه که آن بزرگوار وضو گرفت؛ بدینسان که دو دستش را تا مچ سه بار شست و سپس سه بار قرقره و سه بار استنشاق کرد و آنگاه صورتش را سه بار شست؛ سپس سه بار دستانش را تا آرنج شست و آنگاه با دو دوستش سرِ خود را مسح کرد؛ بدین ترتیب که دستانش را روی سر به عقب کشید و سپس برگرداند و گوشهایش را مسح کشید و سپس پاهایش را سه پار تا قوزک شست و گفت: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مَنْ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لا يُحَدِّث فِيهِمَا نَفْسَهُ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ».([۲]) یعنی: «هرکس مانندِ این وضوی من وضو بگیرد و – تا آنجا که در اختیارِ اوست- وسوسه و ریا به خود راه ندهد، گناهان گذشتهاش آمرزیده میشود». عملِ بسیار سادهایست؛ اما انسان این عمل را انجام میدهد و گناهان گذشتهاش مغفرت میگردد. الحمدلله.
علما از این حدیث چنین برداشت کردهاند که مستحب است: انسان پس از وضوی کامل دو رکعت نماز بخواند که اصطلاحاً سنت وضو نامیده میشود؛ فرقی نمیکند که چه زمانی باشد: صبح باشد یا بعد از ظهر، روز باشد یا شب، بعد از نماز صبح باشد یا پس از نماز عصر؛ فرقی نمیکند؛ زیرا این نماز، دارای سبب است و ممنوعیت زمانی ندارد. در حدیث عثمان رضي الله عنه آمده است: وَكَانَتْ صَلاَتُهُ وَمَشْيُهُ إِلَى المَسْجدِ نَافِلَةً». یعنی: «و نماز و رفتنش به سوی مسجد، نیکی و پاداشی افزون بر آمرزش گناهانش بهشمار میآید». نافله در اینجا بدین معنا نیست که نمازش، نماز نفل محسوب میشود؛ زیرا چهبسا نمازی که میخواند، نماز فرض باشد. لذا نافله، در اینجا چیزی افزون بر آمرزش گناهان اوست. زیرا معنای لغوی «نفل»، افزونی و زیادت است و به عمل افزون بر واجب، نفل گفته میشود. همانگونه که الله متعال میفرماید:
﴿وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَتَهَجَّدۡ بِهِۦ نَافِلَةٗ لَّكَ﴾ [الإسراء: ٧٩]
و پاسی از شب را برای نماز و تلاوت قرآن بیدار باش که عمل زیاده بر واجب، ویژهی توست.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله حدیثی بدین مضمون آورده است که ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هرگاه بندهی مسلمان یا مؤمن، وضو میگیرد و صورتش را میشوید، هر گناهی که با نگاهِ چشمانش به حرام مرتکب شده است، با آب یا با آخرین قطرهی آن از چهرهاش میریزد». راوی شک کرده است که فرمود: «با آب» یا «با آخرین قطرهی آب».
در ادامهی این حدیث آمده است: «و آنگاه که دستانش را میشوید، هر گناهی که با دستانش انجام داده است، با آب یا آخرین قطرهی آن، از دستانش خارج میگردد و هنگامی که پاهایش را میشوید، هر گناهی که با پاهایش به سوی آن قدم برداشته، با آب یا آخرین قطرهی آن، از پاهایش محو میشود تا اینکه آن شخص از گناهان، پاک میگردد».([۳]) این هم نشانگر فضیلت وضوست؛ اما بهراستی چه کسی هنگام وضو گرفتن، این فضیلت را بهیاد دارد و یا چه کسی با چنین احساسی وضو میگیرد؟ شاید این پرسش مطرح شود که آیا اگر کسی، با استحضار این فضیلت و با بدونِ چنین درک و احساسی وضو بگیرد، از این پاداش برخوردار میشود یا خیر؟ ظاهراً چنین است که وضویش چه با استحضار این فضیلت باشد و چه بدون استحضار و یادآوریِ آن، باز هم ثواب و فضیلت خود را دارد؛ اما بدون شک اگر وضو گرفتن با استحضار و با چنین درک و احساسی همراه باشد، کاملتر و بهتر است؛ زیرا اگر هنگام وضو گرفتن، این پاداش را بهخاطر داشته باشد، به اجر و ثواب الهی بیشتر امیدوار میگردد و یقین میکند که الله عزوجل چنین پاداشی به او خواهد داد؛ بر عکسِ کسی که از این فضیلت غافل است. اما امیدواریم که الله متعال این پاداش را برای کسی که صرفاً بهخاطر انجام تکلیف، وضو میگیرد نیز منظور بفرماید.
([۱]) صحیح مسلم، ش: ۲۴۴. [این حدیث، پیشتر بهشمارهی ۱۳۱ آمده است. (مترجم)]
([۲]) نگا: صحیح بخاری، ش: ۱۵۹. [مترجم]
([۳]) گفتنیست: منظور از آمرزش گناهان، بخشیده شدن گناهان صغیره است؛ نه کبیره. به دلیل حدیثی که مسلم، بهشمارهی ۲۳۳ روایت کرده که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمْعَةُ إِلَى الْجُمْعَةِ وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ كَفَّارةٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ مَا اجْتُنِبَتِ الْكَبَائِر». یعنی: «نمازهای پنجگانه و نماز جمعه تا جمعهی دیگر و نیز رمضان تا رمضان بعدی، هر یک کفارهی گناهانیست که در میان آنها انجام میشود؛ البته غیر از گناهان بزرگ که باید از آنها پرهیز شود». [مترجم]