۱۰۱۶- عن أَبي سَعِيدٍ رَافِعِ بن الْمُعَلَّى رضي الله عنه قال: قَالَ لي رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: «أَلا أُعَلِّمُكَ أَعْظَمَ سُورَةٍ في القُرْآن قَبْلَ أنْ تَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ؟» فَأخَذَ بِيَدِي، فَلَمَّا أرَدْنَا أنْ نَخْرُجَ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللهِ، إنَّكَ قُلْتَ: لأُعَلِّمَنَّكَ أعْظَمَ سُورَةٍ في القُرْآنِ؟ قَالَ: «﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾، هِيَ السَّبْعُ المَثَانِي وَالقُرْآنُ العَظِيمُ الَّذِي أُوتِيتُهُ». [روایت بخاری]([۱])
ترجمه: ابوسعید، رافع بن مُعَلاّ رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به من فرمود: «آیا پیش از آنکه از مسجد بیرون بروی، بزرگترین سورهی قرآن را به تو بياموزم؟» و سپس دستم را گرفت؛ هنگامیکه میخواستیم از مسجد بیرون برویم، عرض کردم: ای رسولخدا! شما فرمودید که بزرگترین سورهی قرآن را به تو میآموزم؟ فرمود: «﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾؛ – یعنی همان سورهی «حمد»- که دارای هفت آیه میباشد و در هر رکعت نماز تکرار میشود [و شاملِ دو بخش ستایش و دعا میباشد] و همان قرآنِ بزرگیست که به من داده شده است».
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله میگوید: «باب: تشویق به قرائت برخی از سورهها و آیههای مشخص». پیشتر به قرائت قرآن بهطور عموم تشویق شد و این باب به فضایل برخی از سورهها و آیات مشخص میپردازد که فضایل ویژهای دارند؛ از جمله: سورهی «فاتحه» که بزرگترین، یعنی پرفضیلتترین سوره در کتابالله میباشد؛ از اینرو «امالقرآن» نیز نامیده میشود. چراکه مفاهیم همهی قرآن به این سوره باز میگردد و این سوره، اصل و ریشهی همهی مفاهیم قرآنیست. یادآوری میشود که در عربی به ریشه و اصل هر چیزی، «اُم» میگویند. از اینرو الله متعال قرائت این سوره را در همهی رکعتهای نماز، واجب گردانیده است؛ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «لا صَلاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بأمِّ القرآن أَو بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ».([۲]) یعنی: «نمازِ کسی که سورهی فاتحه را نخوانَد، صحیح نیست».
این سوره، ویژگیهای منحصر به فردی دارد؛ از جمله اینکه: اگر انسان آنرا بر بیمار بخواند، بیمار به اذنِ الله عزوجل شِفا مییابد؛ البته بهشرطی که آنرا از روی ایمان و باورِ کامل بخواند و بیمار نیز به اثربخش بودن این سورهی بزرگ معتقد باشد؛ یعنی دو شرط دارد:
- باور و ایمانِ خواننده.
- و دوم اینکه: آنرا بر بیمارِ باایمانی بخوانَد که به نفع و فایدهی این سوره، ایمان دارد.
دلیلش، این روایت که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عدهای از مجاهدان را به مأموریت فرستاد. مجاهدان در اقامتگاه یکی از قبایل اردو زدند و از آنان درخواستِ پذیرایی کردند؛ اما آن قوم از ایشان پذیرایی نکردند. به خواستِ الله متعال، عقربی رییس قبیله را نیش زد. رییس قبیله از درد به خود میپیچید. یکی از افراد قبیله، پیشنهاد کرد که به اردوگاه ایندسته از مسلمانان بروند تا یکی از آنها بیاید و چیزی بر رییس قبیله بخواند. وقتی نزد صحابه# رفتند و موضوع را با آنها در میان گذاشتند، صحابه# شرط کردند که تنها در برابر دریافت یک گوسفند، خواستهی آنان را میپذیرند. آنها نیز قبول کردند؛ لذا یکی از صحابه# رفت و سورهی «فاتحه» را بر آن شخص خواند. پیشتر آن شخص از شدت درد به خود میپیچید، اما همینکه آن صحابی سورهی فاتحه را بر او خواند، مانندِ شتری که زانوبندش را پاره میکند و برمیخیزد، برخاست؛ گویا هیچ دردی نداشته است. آنها طبق قراری که گذاشته بودند، گوسفندی به صحابه دادند. برخی از صحابه گفتند: میترسیم که این گوسفند، حرام باشد؛ لذا از گوشت این گوسفند نمیخوریم تا به مدینه برسیم و این مسأله را از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بپرسیم. وقتی به مدینه رسیدند و ماجرا را برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بازگو کردند، فرمود: «اقْسِمُوا وَاضْرِبُوا لِي مَعَكُمْ سَهْمًا»؛ یعنی: «آنرا تقسیم کنید و سهمی هم برای من در نظر بگیرید». اینرا از آن جهت فرمود که با طیب خاطر آنرا بخورند؛ و گرنه، نیازی نبود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین سخنی بگوید و از آن، بینیاز بود. سپس به کسی که سورهی فاتحه را بر آن شخص خوانده بود، فرمود: «وَمَا يُدْرِيكَ أَنَّهَا رُقْيَةٌ؟»؛([۳]) یعنی: «از کجا دانستی که سورهی فاتحه، چنین تأثیری دارد؟» لذا اگر کسی با اعتقاد و ایمان به تأثیر سورهی فاتحه، آنرا بر بیمارِ مؤمن بخوانَد، به فرمان پروردگار، سودمند خواهد بود؛ چراکه الله متعال آثار و فواید شگفتآوری در این سوره نهاده است و این، از فضایل سورهی فاتحه میباشد؛ به تعبیر حدیثی که گذشت، سورهی فاتحه بزرگترین سورهی قرآن است.
([۱]) صحیح بخاری، ش: (۴۴۷۴، ۵۰۰۶).
([۲]) صحیح بخاری، ش: ۷۵۶؛ و مسلم، ش: ۳۹۴ بهنقل از عباده بن صامت رضي الله عنه.